Interakcje / Amiloryd / Amiloryd i finerenon
Jaki opis pokazać?
Połączenie przeciwwskazane
Nie łącz amilorydu z finerenonem.
Nie przyjmuj tych leków razem i jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem, który zdecyduje, który lek odstawić – nie przerywaj leczenia samodzielnie.
Połączenie przeciwwskazaneAmiloryd+ FinerenonNie łącz amilorydu z finerenonem.Nie przyjmuj tych leków razem i jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem, który zdecyduje, który lek odstawić – nie przerywaj leczenia samodzielnie.opóźniony (dni)teoretyczne
Połączenie przeciwwskazane
Nie przyjmuj tych leków razem i jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem, który zdecyduje, który lek odstawić – nie przerywaj leczenia samodzielnie.
Oba leki sprawiają, że nerki zatrzymują więcej potasu w organizmie. Przyjmowane razem mogą podnieść poziom potasu we krwi do niebezpiecznych wartości, co może zaburzyć pracę serca. Tych leków nie stosuje się razem.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- osłabienie lub uczucie ciężkości mięśni
- mrowienie lub drętwienie rąk, nóg albo wokół ust
- nierówne, kołatające lub bardzo wolne bicie serca
- nudności
- zawroty głowy lub omdlenie przy wstawaniu
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PD – sumowanie
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Nie łącz amilorydu z finerenonem. Amiloryd w skojarzeniu z hydrochlorotiazydem jest przeciwwskazany u osób leczonych innymi lekami oszczędzającymi potas[1][2], a finerenonu nie stosuje się jednocześnie z diuretykami oszczędzającymi potas[3]. Jeśli pacjent wymaga finerenonu, amiloryd należy odstawić i w razie potrzeby leczenia moczopędnego zastąpić go diuretykiem nieoszczędzającym potasu. Przed rozpoczęciem finerenonu po odstawieniu amilorydu należy skontrolować stężenie potasu i kreatyniny w surowicy.
Skutek kliniczny
Ryzyko hiperkaliemii, która może być ciężka i prowadzić do zaburzeń rytmu serca, zwłaszcza u osób z przewlekłą chorobą nerek, dla których finerenon jest przeznaczony. Możliwe także nasilone obniżenie ciśnienia tętniczego.
Mechanizm
Oba leki zmniejszają wydalanie potasu przez nerki w kanaliku zbiorczym, każdy w inny sposób. Amiloryd bezpośrednio blokuje nabłonkowy kanał sodowy, a finerenon jako niesteroidowy antagonista receptora mineralokortykoidowego hamuje zależną od aldosteronu wymianę sodu na potas. Skutki obu działań sumują się i prowadzą do zatrzymywania potasu w organizmie. Dodatkowo oba leki obniżają ciśnienie tętnicze, co zwiększa ryzyko niedociśnienia.
Metabolizm i transportery
Monitorować
- stężenie potasu w surowicy
- stężenie kreatyniny i eGFR
- ciśnienie tętnicze
Bezpieczniejsze alternatywy
hydrochlorotiazyd (bez amilorydu)indapamidchlortalidonfurosemidtorasemid
Kiedy ocena się zmienia
| Obniżony eGFR (przewlekła choroba nerek)eGFR · pacjent | ryzyko rośnie | Upośledzona czynność nerek dodatkowo ogranicza wydalanie potasu i nasila ryzyko ciężkiej hiperkaliemii. Lek złożony amilorydu z hydrochlorotiazydem jako całość jest przeciwwskazany w ciężkiej niewydolności nerek oraz przy stężeniu kreatyniny powyżej 130 µmol/l, gdy nie można często monitorować elektrolitów. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Tialorid 5 mg + 50 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 10.11.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/tialorid-100066705/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Tialorid mite 2,5 mg + 25 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 10.11.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/tialorid-mite-100066711/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Kerendia 10 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/kerendia-100465400/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Kerendia. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 12.11.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/kerendia-100465400/
Alkohol przy tych lekach
Amiloryd a alkohol: brak opisu w bazie.
Interakcja nieistotna klinicznieFinerenona alkoholPołączenie nie wymaga zmiany dawki ani dodatkowego monitorowania.Możesz wypić niewielką ilość alkoholu, ale unikaj napojów z grejpfrutem i nie pij dużo naraz.nieznanyteoretyczne
Interakcja nieistotna klinicznie
Możesz wypić niewielką ilość alkoholu, ale unikaj napojów z grejpfrutem i nie pij dużo naraz.
Ten lek nie wchodzi w znaną interakcję z alkoholem. Większa ilość alkoholu może jednak razem z lekami na ciśnienie powodować zawroty głowy. Przy chorobie nerek i cukrzycy alkohol warto ograniczać, a picie dużych ilości i odwodnienie mogą zaszkodzić nerkom. Nie pij drinków ani piw smakowych z sokiem grejpfrutowym, bo grejpfrut zwiększa ilość leku we krwi.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- zawroty głowy lub omdlenie przy wstawaniu
- silne osłabienie mięśni lub kołatanie serca
- wymioty lub biegunka z oznakami odwodnienia
- ChPL
- brak wzmianki
- Mechanizm
- PD – sumowanie
- Początek
- nieznany
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Połączenie nie wymaga zmiany dawki ani dodatkowego monitorowania. Pacjentowi z przewlekłą chorobą nerek i cukrzycą typu 2 warto zalecić ograniczenie alkoholu do niewielkich ilości ze względu na chorobę podstawową. Należy pamiętać, że ChPL finerenonu zakazuje spożywania grejpfrutów i soku grejpfrutowego, ponieważ zwiększają stężenie leku w osoczu.[1] Dotyczy to także drinków i piw smakowych zawierających sok grejpfrutowy.
Skutek kliniczny
Przy umiarkowanym spożyciu alkoholu nie oczekuje się klinicznie istotnych skutków. Po większej ilości alkoholu możliwe są zawroty głowy i spadek ciśnienia, zwłaszcza przy wstawaniu i u osób przyjmujących kilka leków obniżających ciśnienie. Upijanie się z wymiotami lub biegunką i odwodnieniem może pogorszyć czynność nerek i sprzyjać wzrostowi stężenia potasu.
Mechanizm
ChPL finerenonu nie wymienia alkoholu ani w przeciwwskazaniach, ani wśród interakcji.[1] Finerenon jest usuwany prawie wyłącznie drogą metabolizmu oksydacyjnego z udziałem CYP3A4 (90%) i w niewielkim stopniu CYP2C8 (10%).[1] Etanol nie jest klinicznie istotnym inhibitorem ani induktorem CYP3A4, dlatego nie należy oczekiwać istotnej zmiany ekspozycji na finerenon. Teoretycznie możliwe jest jedynie addytywne działanie hipotensyjne, ponieważ alkohol rozszerza naczynia, a finerenon w połączeniu z innymi lekami przeciwnadciśnieniowymi może zwiększać ryzyko niedociśnienia.[1] Pośrednio duże ilości alkoholu mogą sprzyjać odwodnieniu i pogorszeniu czynności nerek, co u chorych z przewlekłą chorobą nerek zwiększa ryzyko hiperkaliemii niezależnie od samej interakcji.
Metabolizm i transportery
Monitorować
- ciśnienie tętnicze u pacjentów spożywających większe ilości alkoholu
- stężenie potasu i czynność nerek po epizodzie odwodnienia
Kiedy ocena się zmienia
| Duża ilość jednorazowo (upicie się)ilość alkoholu · pacjent | ryzyko rośnie | Jednorazowe spożycie dużej ilości alkoholu zwiększa ryzyko niedociśnienia oraz odwodnienia z pogorszeniem czynności nerek i hiperkaliemią u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek. Po takim epizodzie z wymiotami lub biegunką rozważ kontrolę stężenia potasu i kreatyniny. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Kerendia 10 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/kerendia-100465400/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Kerendia. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/kerendia-100465400/
Inne interakcje tych leków 277
Połączenie przeciwwskazaneAmiloryd+ KanagliflozynaNie łączy się amilorydu z kanagliflozyną, ponieważ lek złożony amilorydu z hydrochlorotiazydem jest przeciwwskazany w cukrzycy i nefropatii cukrzycowej.Nie odstawiaj żadnego leku sam, tylko jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem, który zamieni lek z amilorydem na inny.opóźniony (dni)teoretyczne
Połączenie przeciwwskazane
Nie odstawiaj żadnego leku sam, tylko jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem, który zamieni lek z amilorydem na inny.
Lek z amilorydem nie jest przeznaczony dla osób z cukrzycą, a kanagliflozynę przyjmuje się właśnie z powodu cukrzycy. U osób z cukrzycą amiloryd łatwiej podnosi poziom potasu we krwi, co może być groźne dla serca. Kanagliflozyna dodatkowo zwiększa ilość oddawanego moczu, więc razem z lekiem moczopędnym łatwiej o odwodnienie i spadki ciśnienia.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- osłabienie mięśni lub mrowienie
- nierówne lub wolne bicie serca
- zawroty głowy przy wstawaniu
- silne pragnienie i suchość w ustach
- znacznie mniej oddawanego moczu
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PD – sumowanie
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Nie łączy się amilorydu z kanagliflozyną, ponieważ lek złożony amilorydu z hydrochlorotiazydem jest przeciwwskazany w cukrzycy i nefropatii cukrzycowej[1][2]. U pacjenta leczonego kanagliflozyną należy zastąpić amiloryd innym lekiem po ocenie wskazania, stężenia potasu i czynności nerek. Kanagliflozyna nasila działanie diuretyków i zwiększa ryzyko odwodnienia i niedociśnienia, dlatego po każdej zmianie diuretyku trzeba ocenić stan nawodnienia i ciśnienie[3].
Skutek kliniczny
Możliwe odwodnienie, niedociśnienie, pogorszenie czynności nerek oraz hiperkaliemia u pacjenta z cukrzycą.
Mechanizm
Kanagliflozyna zwiększa wydalanie glukozy i sodu z moczem, co daje diurezę osmotyczną i nasila działanie diuretyków, w tym amilorydu[3]. Amiloryd zatrzymuje potas w organizmie, a u chorych na cukrzycę, zwłaszcza z nefropatią cukrzycową, ryzyko hiperkaliemii jest większe. Przeciwwskazanie w cukrzycy i nefropatii cukrzycowej dotyczy całego leku złożonego amilorydu z hydrochlorotiazydem, jedynego dostępnego w Polsce produktu z amilorydem[1][2].
Metabolizm i transportery
Monitorować
- stężenie potasu w surowicy
- kreatynina i eGFR
- ciśnienie tętnicze, w tym ortostatyczne
- objawy odwodnienia
- stężenie sodu w surowicy
Bezpieczniejsze alternatywy
Kiedy ocena się zmienia
| Kreatynina powyżej 130 µmol/leGFR · pacjent | ryzyko rośnie | Przy stężeniu kreatyniny powyżej 130 µmol/l lub mocznika powyżej 10 mmol/l lek złożony z amilorydem jest przeciwwskazany, jeśli nie można często kontrolować elektrolitów i mocznika, a ryzyko hiperkaliemii i odwodnienia przy kanagliflozynie rośnie. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Tialorid 5 mg + 50 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 10.11.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/tialorid-100066705/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Tialorid mite 2,5 mg + 25 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 10.11.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/tialorid-mite-100066711/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Invokana 100 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/invokana-100306753/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Invokana. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 10.11.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/invokana-100306753/
Połączenie przeciwwskazaneAmiloryd+ EplerenonNie łącz amilorydu z eplerenonem.Jeśli masz przepisane oba leki, nie przyjmuj ich razem i jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem lub zapytaj farmaceutę, a do tego czasu nie odstawiaj samodzielnie żadnego leku na serce bez porady.opóźniony (dni)teoretyczne
Połączenie przeciwwskazane
Jeśli masz przepisane oba leki, nie przyjmuj ich razem i jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem lub zapytaj farmaceutę, a do tego czasu nie odstawiaj samodzielnie żadnego leku na serce bez porady.
Amiloryd i eplerenon to dwa leki moczopędne, które zatrzymują potas w organizmie. Przyjmowane razem mogą bardzo podnieść poziom potasu we krwi, co jest groźne dla serca. Tych leków nie łączy się ze sobą.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- osłabienie lub ciężkość mięśni
- mrowienie lub drętwienie rąk, nóg albo ust
- kołatanie serca, nierówne lub bardzo wolne bicie serca
- zawroty głowy, omdlenie
- nudności, uczucie dużego zmęczenia
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PD – sumowanie
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Nie łącz amilorydu z eplerenonem. Eplerenonu nie stosuje się u pacjentów otrzymujących inne leki moczopędne oszczędzające potas[1][2]. Gdy pacjent ma rozpocząć leczenie eplerenonem, należy odstawić lek złożony z amilorydem i w razie potrzeby kontynuować leczenie moczopędne lekiem, który nie oszczędza potasu, bo sam eplerenon przeciwdziała hipokaliemii. Gdy oba leki zostały już podane razem, należy pilnie oznaczyć stężenie potasu i kreatyniny oraz skontaktować się z lekarzem prowadzącym w sprawie odstawienia jednego z nich. Przed włączeniem eplerenonu stężenie potasu nie może przekraczać 5,0 mmol/l[1].
Skutek kliniczny
Połączenie jest przeciwwskazane z powodu zwiększonego ryzyka hiperkaliemii[1]. Leku złożonego amilorydu z hydrochlorotiazydem nie stosuje się u pacjentów leczonych innymi lekami oszczędzającymi potas, w tym eplerenonem – przeciwwskazanie dotyczy całego leku złożonego[3][4]. Ciężka hiperkaliemia może prowadzić do zaburzeń przewodzenia, groźnych arytmii i zatrzymania krążenia. Ryzyko jest największe u osób starszych, z upośledzoną czynnością nerek, z cukrzycą oraz u przyjmujących jednocześnie inhibitory ACE, sartany, NLPZ, trimetoprim, cyklosporynę, takrolimus lub preparaty potasu[1][3]. Może też dojść do nadmiernego obniżenia ciśnienia.
Mechanizm
Oba leki zmniejszają wydalanie potasu przez nerki, działając w kanaliku zbiorczym w dwóch punktach tego samego szlaku. Amiloryd bezpośrednio blokuje nabłonkowy kanał sodowy, a eplerenon blokuje receptor mineralokortykoidowy i w ten sposób zmniejsza zależną od aldosteronu reabsorpcję sodu i wydzielanie potasu. Ich działanie oszczędzające potas sumuje się. Eplerenon jest jednocześnie lekiem oszczędzającym potas, a inne leki moczopędne oszczędzające potas mogą dodatkowo nasilać działanie przeciwnadciśnieniowe[1].
Metabolizm i transportery
- Eplerenon: wrażliwy substrat CYP3A4[5]
Monitorować
- stężenie potasu w surowicy
- stężenie kreatyniny i eGFR
- stężenie sodu w surowicy
- ciśnienie tętnicze, w tym ortostatyczne
- EKG przy podejrzeniu hiperkaliemii
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Inspra 25 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/inspra-100162343/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Nonpres 25 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 13.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/nonpres-100287441/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Tialorid 5 mg + 50 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 10.11.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/tialorid-100066705/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Tialorid mite 2,5 mg + 25 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 10.11.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/tialorid-mite-100066711/
- U.S. Food and Drug Administration. For Healthcare Professionals: FDA’s Examples of Drugs that Interact with CYP Enzymes and Transporter Systems. [dostęp 10.11.2026]. Dostępne na: fda.gov
Połączenie przeciwwskazaneAmiloryd+ ErtugliflozynaAmilorydu w połączeniu z hydrochlorotiazydem nie stosuje się u pacjentów przyjmujących ertugliflozynę, ponieważ przeciwwskazaniem są cukrzyca i nefropatia cukrzycowa – dotyczy to całego leku złożonego.Nie odstawiaj samodzielnie żadnego z leków, tylko jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem, żeby zmienił lek moczopędny.nieznanyteoretyczne
Połączenie przeciwwskazane
Nie odstawiaj samodzielnie żadnego z leków, tylko jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem, żeby zmienił lek moczopędny.
Lek moczopędny z amilorydem zwykle nie jest stosowany u osób z cukrzycą, bo może za bardzo podnieść poziom potasu we krwi. Ertugliflozyna to lek na cukrzycę, który dodatkowo zwiększa ilość oddawanego moczu. Razem mogą powodować odwodnienie, spadki ciśnienia i obciążać nerki.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- silne pragnienie, suchość w ustach
- zawroty głowy lub omdlenie przy wstawaniu
- wyraźnie mniej oddawanego moczu
- osłabienie mięśni, mrowienie, uczucie ciężkich nóg
- kołatanie serca lub nierówne bicie serca
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PD – sumowanie
- Początek
- nieznany
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Amilorydu w połączeniu z hydrochlorotiazydem nie stosuje się u pacjentów przyjmujących ertugliflozynę, ponieważ przeciwwskazaniem są cukrzyca i nefropatia cukrzycowa – dotyczy to całego leku złożonego.[1][2] Należy skontaktować się z lekarzem prowadzącym w sprawie zamiany leku moczopędnego na lek dopuszczony u chorych na cukrzycę. Do czasu zmiany leczenia trzeba kontrolować stężenie potasu, kreatyniny i ciśnienie tętnicze oraz zwracać uwagę na objawy odwodnienia.[3]
Skutek kliniczny
Możliwe są odwodnienie, niedociśnienie tętnicze, w tym ortostatyczne, oraz pogorszenie czynności nerek. Na tym tle wzrasta ryzyko hiperkaliemii wywołanej przez amiloryd. Lek złożony z amilorydem może też wymagać zmiany dawkowania leków przeciwcukrzycowych – zapis dotyczy całego leku złożonego.[1]
Mechanizm
Ertugliflozyna działa w nerkach i zwiększa wydalanie glukozy i sodu z moczem. W ten sposób nasila działanie leków moczopędnych i zwiększa ryzyko odwodnienia oraz niedociśnienia tętniczego.[3] Amiloryd jest lekiem moczopędnym oszczędzającym potas. U chorych na cukrzycę, zwłaszcza z nefropatią cukrzycową lub pogorszoną czynnością nerek, łatwiej dochodzi u nich do hiperkaliemii. Dlatego cukrzyca i nefropatia cukrzycowa są przeciwwskazaniem do stosowania leku złożonego amilorydu z hydrochlorotiazydem – zapis dotyczy całego leku złożonego.[1][2] Ertugliflozynę stosuje się wyłącznie w cukrzycy typu 2, więc każdy pacjent przyjmujący ertugliflozynę ma stan, w którym amilorydu w tej postaci się nie stosuje.
Metabolizm i transportery
Monitorować
- stężenie potasu w surowicy
- stężenie kreatyniny i mocznika w surowicy
- stężenie sodu w surowicy
- ciśnienie tętnicze, także w pozycji stojącej
- objawy odwodnienia
- glikemia
Bezpieczniejsze alternatywy
Kiedy ocena się zmienia
| Kreatynina powyżej 130 µmol/l lub mocznik powyżej 10 mmol/leGFR · pacjent | ryzyko rośnie | Przy stężeniu kreatyniny powyżej 130 µmol/l lub mocznika powyżej 10 mmol/l lek złożony z amilorydem jest przeciwwskazany, gdy nie można często i starannie kontrolować elektrolitów i mocznika – dotyczy to całego leku złożonego. Ryzyko hiperkaliemii jest wtedy szczególnie duże. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Tialorid 5 mg + 50 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 10.11.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/tialorid-100066705/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Tialorid mite 2,5 mg + 25 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 10.11.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/tialorid-mite-100066711/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Steglatro 5 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/steglatro-100405521/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Steglatro. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 10.11.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/steglatro-100405521/
Połączenie przeciwwskazaneAmiloryd+ Aminokwasy i elektrolityAmilorydu nie łączy się z preparatami dostarczającymi potas – przeciwwskazanie dotyczy całego leku złożonego amiloryd z hydrochlorotiazydem, a wynika z działania amilorydu.Jeśli masz dostać kroplówkę odżywczą, powiedz lekarzowi, że przyjmujesz lek z amilorydem, i nie odstawiaj go samodzielnie bez decyzji lekarza.opóźniony (dni)rozległe badania
Połączenie przeciwwskazane
Jeśli masz dostać kroplówkę odżywczą, powiedz lekarzowi, że przyjmujesz lek z amilorydem, i nie odstawiaj go samodzielnie bez decyzji lekarza.
Amiloryd sprawia, że organizm zatrzymuje potas. Kroplówka odżywcza z aminokwasami i elektrolitami również dostarcza potas. Razem mogą doprowadzić do zbyt wysokiego poziomu potasu we krwi, co jest groźne dla serca. Dlatego tych leków zwykle się nie łączy.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- kołatanie serca lub nierówne bicie serca
- osłabienie mięśni
- mrowienie lub drętwienie rąk, stóp albo ust
- silne zmęczenie
- nudności
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PD – sumowanie
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- rozległe badania
Postępowanie
Amilorydu nie łączy się z preparatami dostarczającymi potas – przeciwwskazanie dotyczy całego leku złożonego amiloryd z hydrochlorotiazydem, a wynika z działania amilorydu[1][2]. Wyjątkiem jest ciężka i oporna hipokaliemia, w której takie leczenie prowadzi się pod kontrolą stężenia potasu[1]. Roztwory zawierające potas podaje się ostrożnie pacjentom przyjmującym amiloryd[3]. Przed rozpoczęciem żywienia pozajelitowego z elektrolitami należy rozważyć odstawienie amilorydu albo wybór roztworu aminokwasów bez elektrolitów z indywidualnie dobraną podażą potasu.
Skutek kliniczny
Hiperkaliemia, która może prowadzić do zaburzeń rytmu serca, osłabienia mięśni i w skrajnych przypadkach do zatrzymania krążenia. Ryzyko rośnie przy upośledzonej czynności nerek, u osób starszych oraz przy jednoczesnym stosowaniu inhibitorów ACE, sartanów, NLPZ, cyklosporyny lub takrolimusu.
Mechanizm
Amiloryd zmniejsza wydalanie potasu przez nerki, a roztwór aminokwasów z elektrolitami dostarcza potas dożylnie. Oba działania sumują się i zwiększają stężenie potasu w surowicy.
Monitorować
- stężenie potasu w surowicy
- stężenie kreatyniny i mocznika
- EKG przy podwyższonym potasie
- bilans płynów
Bezpieczniejsze alternatywy
aminokwasy bez elektrolitów z indywidualnie dobraną podażą potasufurosemidtorasemid
Kiedy ocena się zmienia
| Kreatynina 130 µmol/l lub mocznik 10 mmol/leGFR · pacjent | ryzyko rośnie | Przy kreatyninie powyżej 130 µmol/l lub mocznikem powyżej 10 mmol/l amiloryd jest przeciwwskazany, jeśli nie można często i starannie monitorować elektrolitów i mocznika. Ryzyko hiperkaliemii przy dodatkowej podaży potasu jest wtedy szczególnie duże. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Tialorid 5 mg + 50 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 10.11.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/tialorid-100066705/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Tialorid mite 2,5 mg + 25 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 10.11.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/tialorid-mite-100066711/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Nutriflex Peri -, dwa roztwory do sporządzania roztworu do infuzji. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 12.11.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/nutriflex-peri-100091867/
Połączenie przeciwwskazaneAntagoniści aldosteronu (np. eplerenon, finerenon)+ Triazole (np. flukonazol, pozakonazol, worykonazol) klasaAntagonisty aldosteronu nie należy łączyć z triazolowym lekiem przeciwgrzybiczym bez wyraźnej potrzeby, ponieważ triazol zwiększa jego stężenie i ryzyko groźnej hiperkaliemii.Jeśli przyjmujesz lek z grupy antagonistów aldosteronu, nie zaczynaj leczenia triazolowym lekiem przeciwgrzybiczym bez rozmowy z lekarzem lub farmaceutą, bo może być potrzebna zmiana leku, dawki albo badanie potasu.opóźniony (dni)badania kliniczne
Połączenie przeciwwskazane
Jeśli przyjmujesz lek z grupy antagonistów aldosteronu, nie zaczynaj leczenia triazolowym lekiem przeciwgrzybiczym bez rozmowy z lekarzem lub farmaceutą, bo może być potrzebna zmiana leku, dawki albo badanie potasu.
Niektóre leki przeciwgrzybicze, takie jak itrakonazol, pozakonazol, worykonazol, flukonazol czy izawukonazol, spowalniają usuwanie z organizmu eplerenonu i finerenonu. Te leki odwadniające i chroniące serce oraz nerki gromadzą się wtedy we krwi i mogą zbyt mocno podnieść poziom potasu. Za wysoki potas może wywołać groźne zaburzenia pracy serca. Spironolakton i kanrenon nie wchodzą w tę interakcję w taki sam sposób.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- osłabienie lub ciężkość mięśni
- mrowienie lub drętwienie rąk, stóp albo okolicy ust
- kołatanie serca, nierówne lub bardzo wolne bicie serca
- zawroty głowy lub omdlenie
- wyraźnie mniejsza ilość oddawanego moczu
- nudności i ogólne złe samopoczucie
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PK – metabolizm
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- badania kliniczne
Postępowanie
Antagonisty aldosteronu nie należy łączyć z triazolowym lekiem przeciwgrzybiczym bez wyraźnej potrzeby, ponieważ triazol zwiększa jego stężenie i ryzyko groźnej hiperkaliemii. Połączenie eplerenonu albo finerenonu z itrakonazolem, pozakonazolem lub worykonazolem jest przeciwwskazane w ChPL i należy go unikać – na czas leczenia przeciwgrzybiczego trzeba odstawić eplerenon lub finerenon albo wybrać lek przeciwgrzybiczy spoza triazoli. Przy flukonazolu i izawukonazolu połączenie z eplerenonem jest możliwe po zmniejszeniu dawki eplerenonu zgodnie z ChPL i przy ścisłej kontroli potasu, a przy finerenonie wymaga częstszej kontroli potasu i ewentualnego dostosowania dawki. Po odstawieniu itrakonazolu lub pozakonazolu działanie hamujące może utrzymywać się jeszcze przez wiele dni, dlatego do pełnej dawki eplerenonu lub finerenonu należy wracać stopniowo i pod kontrolą potasu. Spironolakton i kanrenon nie wykazują tej interakcji i mogą być rozważone jako zamiana, jeśli wskazanie kliniczne na to pozwala.
Skutek kliniczny
Zwiększone stężenie eplerenonu lub finerenonu nasila ich działanie oszczędzające potas i może prowadzić do ciężkiej hiperkaliemii z zaburzeniami rytmu serca, łącznie z zatrzymaniem krążenia. Może też wystąpić niedociśnienie i pogorszenie czynności nerek, które dodatkowo zwiększa retencję potasu. Ryzyko jest największe przy silnych inhibitorach, czyli itrakonazolu, pozakonazolu i worykonazolu. U osób z przewlekłą chorobą nerek, cukrzycą, niewydolnością serca i u osób przyjmujących inne leki podnoszące potas skutki mogą być szczególnie groźne.
Mechanizm
Eplerenon i finerenon są eliminowane głównie przez CYP3A4 w wątrobie i jelicie. Wszystkie triazole z tej grupy hamują CYP3A4, przez co spowalniają rozkład tych antagonistów aldosteronu i wielokrotnie zwiększają ich stężenie we krwi[1]. Itrakonazol, pozakonazol i worykonazol są silnymi inhibitorami CYP3A4. Flukonazol i izawukonazol są inhibitorami umiarkowanymi, przy czym hamowanie przez flukonazol rośnie wraz z dawką[2]. Spironolakton i kanrenon nie zależą istotnie od CYP3A4, więc tej interakcji farmakokinetycznej nie wykazują. Interakcja nie jest zatem wspólna dla wszystkich leków obu grup – dotyczy wszystkich triazoli, ale tylko eplerenonu i finerenonu z grupy antagonistów aldosteronu.
Monitorować
- stężenie potasu w surowicy przed włączeniem triazolu, w pierwszych dniach skojarzenia i po zmianie dawki
- kreatynina i eGFR
- ciśnienie tętnicze
- EKG przy hiperkaliemii lub objawach zaburzeń rytmu
- inne leki podnoszące potas (inhibitory ACE, sartany, suplementy potasu, trimetoprim, heparyna)
Kiedy ocena się zmienia
| Flukonazol w pojedynczej niskiej dawce (np. jednorazowo w grzybicy pochwy)dawka · triazole | ryzyko maleje | Hamowanie CYP3A4 przez flukonazol zależy od dawki, więc jednorazowa niska dawka daje krótszy i słabszy efekt niż długotrwałe leczenie dużymi dawkami. Nadal wskazana jest ocena ryzyka hiperkaliemii, zwłaszcza u pacjentów z chorobą nerek. |
| eGFR ≤ 60 ml/min/1,73 m²pacjent | ryzyko rośnie | Upośledzona czynność nerek zmniejsza wydalanie potasu i nasila ryzyko hiperkaliemii przy zwiększonej ekspozycji na eplerenon lub finerenon. Skojarzenie z flukonazolem lub izawukonazolem wymaga u tych pacjentów szczególnie częstej kontroli potasu i kreatyniny. |
| Kilka dni po odstawieniu itrakonazolu lub pozakonazoluodstep · triazole | inne zalecenie | Itrakonazol i pozakonazol mają długi okres półtrwania i hamowanie CYP3A4 utrzymuje się jeszcze przez pewien czas po ich odstawieniu. Ponowne włączenie lub zwiększenie dawki eplerenonu albo finerenonu należy prowadzić stopniowo i pod kontrolą potasu. |
| Triazol włączany u pacjenta już leczonego eplerenonem lub finerenonemkolejność włączenia · antagoniści aldosteronu | inne zalecenie | Gdy triazol dołączany jest do ustabilizowanej terapii, należy przed jego włączeniem zdecydować o czasowym odstawieniu eplerenonu lub finerenonu przy silnych inhibitorach albo o zmniejszeniu dawki eplerenonu przy flukonazolu i izawukonazolu, a potas skontrolować w pierwszych dniach skojarzenia. |
Źródła
- Cook CS, Berry LM, Burton E. Prediction of in vivo drug interactions with eplerenone in man from in vitro metabolic inhibition data. Xenobiotica. 2004;34(3):215-28. doi: 10.1080/00498250310001649341. PMID: 15204695.
- Ragueneau-Majlessi I, Boulenc X, Rauch C, Hachad H, Levy RH. Quantitative correlations among CYP3A sensitive substrates and inhibitors: literature analysis. Curr Drug Metab. 2007;8(8):810-4. doi: 10.2174/138920007782798135. PMID: 18220561.
Połączenie przeciwwskazaneCerytynib+ FinerenonPołączenie jest przeciwwskazane, finerenonu nie stosuje się jednocześnie z silnymi inhibitorami CYP3A4.Nie przyjmuj tych leków razem i jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem, który zdecyduje, jak zmienić leczenie.opóźniony (dni)teoretyczne
Połączenie przeciwwskazane
Nie przyjmuj tych leków razem i jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem, który zdecyduje, jak zmienić leczenie.
Cerytynib, lek przeciwnowotworowy, sprawia, że organizm znacznie wolniej usuwa finerenon. Finerenon gromadzi się wtedy we krwi i może podnieść poziom potasu do niebezpiecznych wartości albo za mocno obniżyć ciśnienie. Tych leków nie łączy się ze sobą.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- osłabienie lub drętwienie mięśni
- kołatanie serca lub nierówne bicie serca
- zawroty głowy lub omdlenie
- nudności
- wyraźne zmęczenie
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PK – metabolizm
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Połączenie jest przeciwwskazane, finerenonu nie stosuje się jednocześnie z silnymi inhibitorami CYP3A4.[1] Podczas leczenia cerytynibem należy unikać substratów metabolizowanych głównie przez CYP3A i stosować leki mniej wrażliwe na zahamowanie CYP3A4.[2] Na czas terapii cerytynibem finerenon należy odstawić, a decyzję o ewentualnej zmianie inhibitora ALK lub leczenia nefroprotekcyjnego podejmuje lekarz prowadzący we współpracy z onkologiem. Ponieważ hamowanie CYP3A przez cerytynib jest zależne od czasu, po zakończeniu leczenia cerytynibem finerenon włącza się ponownie z odstępem i pod kontrolą stężenia potasu.
Skutek kliniczny
Wyraźny wzrost stężenia finerenonu zwiększa ryzyko hiperkaliemii, w tym ciężkiej z zaburzeniami rytmu serca, oraz niedociśnienia tętniczego.
Mechanizm
Cerytynib jest silnym inhibitorem CYP3A4 in vivo i zwiększa AUC wrażliwego substratu CYP3A4, midazolamu, 5,4-krotnie.[2] Finerenon jest eliminowany prawie wyłącznie przez metabolizm oksydacyjny, w około 90% przez CYP3A4.[1] Zahamowanie tej drogi prowadzi do wyraźnego wzrostu ekspozycji na finerenon – już umiarkowany inhibitor erytromycyna zwiększa AUC finerenonu 3,5-krotnie, a silny inhibitor działa jeszcze mocniej.[1]
Metabolizm i transportery
Wspólny mechanizm:
- Cerytynib – silny inhibitor CYP3A4[3], finerenon – wrażliwy substrat CYP3A4[4]
- Cerytynib – inhibitor P-gp[5], finerenon – substrat P-gp[4]
- Finerenon – słaby inhibitor CYP3A4[4], cerytynib – umiarkowanie wrażliwy substrat CYP3A4[5]
- Cerytynib: inhibitor BCRP[5], słaby inhibitor CYP2C9[3], inhibitor CYP2E1[5], silny inhibitor CYP3A4[3], inhibitor P-gp[5], umiarkowanie wrażliwy substrat CYP3A4[5], substrat P-gp[5]
- Finerenon: słaby inhibitor CYP2C8[4], słaby inhibitor CYP3A4[4], drugorzędny szlak substrat CYP2C8[4], wrażliwy substrat CYP3A4[4], substrat P-gp[4]
Monitorować
- stężenie potasu w surowicy, jeśli leki były przyjmowane razem lub przy ponownym włączaniu finerenonu
- ciśnienie tętnicze
- eGFR
Bezpieczniejsze alternatywy
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Kerendia 10 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/kerendia-100465400/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Zykadia 150 mg, kapsułki twarde. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/zykadia-100342909/
- U.S. Food and Drug Administration. For Healthcare Professionals: FDA’s Examples of Drugs that Interact with CYP Enzymes and Transporter Systems. [dostęp 13.11.2026]. Dostępne na: fda.gov
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Kerendia. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 13.11.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/kerendia-100465400/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Zykadia. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 13.11.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/zykadia-100342909/
Połączenie przeciwwskazaneDuwelisyb+ FinerenonFinerenonu nie stosuje się jednocześnie z duwelisybem.Nie łącz tych leków na własną rękę i jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem, który zdecyduje, jak leczyć nerki w czasie terapii przeciwnowotworowej.opóźniony (dni)teoretyczne
Połączenie przeciwwskazane
Nie łącz tych leków na własną rękę i jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem, który zdecyduje, jak leczyć nerki w czasie terapii przeciwnowotworowej.
Tych dwóch leków nie wolno przyjmować razem. Lek na nowotwór krwi blokuje usuwanie z organizmu leku chroniącego nerki, przez co jego stężenie we krwi mocno rośnie. Może to spowodować groźny wzrost poziomu potasu we krwi i zbyt niskie ciśnienie.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- osłabienie lub drętwienie mięśni
- kołatanie serca lub nierówne bicie serca
- zawroty głowy lub omdlenie
- nudności
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PK – metabolizm
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Finerenonu nie stosuje się jednocześnie z duwelisybem.[1] Jeśli pacjent rozpoczyna leczenie duwelisybem, finerenon należy odstawić na czas terapii, a ochronę nerek i układu krążenia lekarz prowadzący powinien zapewnić innymi lekami. Po zakończeniu leczenia duwelisybem ponowne włączenie finerenonu wymaga kontroli stężenia potasu i ciśnienia tętniczego.
Skutek kliniczny
Spodziewany jest wyraźny wzrost stężenia finerenonu we krwi, a w konsekwencji większe ryzyko hiperkaliemii i niedociśnienia tętniczego.[1] Nawet umiarkowane inhibitory CYP3A4 zwiększają AUC finerenonu 2,7–3,5-krotnie, dlatego przy silnym inhibitorze wzrost może być większy.[1]
Mechanizm
Duwelisyb i jego główny metabolit silnie hamują CYP3A4.[2] Finerenon jest eliminowany prawie wyłącznie przez metabolizm oksydacyjny, w około 90% z udziałem CYP3A4.[1] Zahamowanie tego szlaku przez silny inhibitor powoduje wyraźny wzrost ekspozycji na finerenon.[1] U zdrowych osób duwelisyb zwiększał AUC midazolamu, wrażliwego substratu CYP3A4, 4,3-krotnie, a symulacje u pacjentów z nowotworami wskazują na wzrost co najmniej 5-krotny.[2]
Metabolizm i transportery
Wspólny mechanizm:
Monitorować
- stężenie potasu w surowicy
- ciśnienie tętnicze
- eGFR
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Kerendia 10 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/kerendia-100465400/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Copiktra 15 mg, kapsułki twarde. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/copiktra-100455394/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Copiktra. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 13.11.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/copiktra-100455394/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Kerendia. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 13.11.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/kerendia-100465400/
Połączenie przeciwwskazaneFinerenon+ LonafarnibNie stosuj finerenonu razem z lonafarnibem.Nie łącz tych leków na własną rękę i jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem, który zdecyduje, jak zmienić leczenie.opóźniony (dni)teoretyczne
Połączenie przeciwwskazane
Nie łącz tych leków na własną rękę i jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem, który zdecyduje, jak zmienić leczenie.
Tych dwóch leków nie wolno przyjmować razem. Lonafarnib blokuje usuwanie finerenonu z organizmu, przez co finerenon gromadzi się we krwi w dużych ilościach. Może to spowodować niebezpieczny wzrost potasu we krwi, który zaburza pracę serca. Ten efekt może trwać jeszcze kilka dni po odstawieniu lonafarnibu.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- osłabienie lub drętwienie mięśni
- kołatanie serca lub nierówne bicie serca
- zawroty głowy lub omdlenie
- nudności
- wyraźnie mniejsza ilość oddawanego moczu
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PK – metabolizm
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Nie stosuj finerenonu razem z lonafarnibem.[1][2] Jeśli pacjent wymaga lonafarnibu, finerenon należy odstawić i z lekarzem prowadzącym rozważyć inną strategię ochrony nerek i serca. Po zakończeniu leczenia lonafarnibem finerenon można włączyć ponownie dopiero po czasie potrzebnym na odtworzenie aktywności CYP3A4, z kontrolą stężenia potasu w surowicy i eGFR.
Skutek kliniczny
Wyraźny wzrost stężenia finerenonu grozi hiperkaliemią, która może prowadzić do groźnych zaburzeń rytmu serca, a także niedociśnieniem i pogorszeniem czynności nerek.[1] Hamowanie CYP3A4 przez lonafarnib ma charakter nieodwracalny, dlatego jego wpływ może utrzymywać się jeszcze przez pewien czas po odstawieniu.
Mechanizm
Finerenonu nie łączy się z lonafarnibem, ponieważ lonafarnib silnie hamuje enzym CYP3A4, który odpowiada za około 90% eliminacji finerenonu. Finerenon jest usuwany prawie wyłącznie drogą metabolizmu oksydacyjnego, głównie przez CYP3A4 z niewielkim udziałem CYP2C8, a jednoczesne stosowanie z silnymi inhibitorami CYP3A4 jest przeciwwskazane.[1] Lonafarnib jest silnym inhibitorem CYP3A opartym na mechanizmie działania in vivo i zwiększał AUC midazolamu 7,4-krotnie, a jednoczesne stosowanie leków metabolizowanych głównie przez CYP3A4 jest przeciwwskazane.[2] Już umiarkowany inhibitor CYP3A4 erytromycyna zwiększał AUC finerenonu 3,5-krotnie, więc przy silnym inhibitorze należy oczekiwać jeszcze większego wzrostu ekspozycji.[1]
Metabolizm i transportery
Wspólny mechanizm:
- Finerenon – słaby inhibitor CYP3A4[3], lonafarnib – wrażliwy substrat CYP3A4[4]
- Lonafarnib – silny inhibitor CYP3A4[4], finerenon – wrażliwy substrat CYP3A4[3]
- Lonafarnib – inhibitor P-gp[4], finerenon – substrat P-gp[3]
- Finerenon: słaby inhibitor CYP2C8[3], słaby inhibitor CYP3A4[3], drugorzędny szlak substrat CYP2C8[3], wrażliwy substrat CYP3A4[3], substrat P-gp[3]
- Lonafarnib: słaby inhibitor CYP2C19[4], silny inhibitor CYP3A4[4], inhibitor MATE1[4], inhibitor MATE2-K[4], inhibitor P-gp[4], wrażliwy substrat CYP3A4[4], substrat P-gp[4]
Monitorować
- stężenie potasu w surowicy
- eGFR i kreatynina
- ciśnienie tętnicze
- EKG w razie hiperkaliemii
Bezpieczniejsze alternatywy
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Kerendia 10 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/kerendia-100465400/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Zokinvy 50 mg, kapsułki twarde. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/zokinvy-100471697/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Kerendia. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 13.11.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/kerendia-100465400/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Zokinvy. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 13.11.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/zokinvy-100471697/
Oznaczenia na tej stronie
- Połączenie przeciwwskazaneNie łączyć
- Niekorzystna interakcjaUnikać albo zmienić sposób stosowania
- Interakcja o niejasnym znaczeniuPoinformować pacjenta o możliwych objawach
- Interakcja nieistotna klinicznieMożna łączyć
- Korzystna interakcjaPołączenie celowe
Klasyfikacja ryzyka według podręcznika „Istotne interakcje leków. Praktyczny przewodnik”, wyd. II.