Interakcje / Amikacyna / Amikacyna i karboplatyna
Jaki opis pokazać?
Niekorzystna interakcja
Należy unikać podawania amikacyny jednocześnie z karboplatyną lub wkrótce po niej.
Powiedz lekarzowi prowadzącemu chemioterapię, że dostajesz amikacynę lub dostawałeś ją niedawno, i od razu zgłaszaj szumy w uszach, gorszy słuch, zawroty głowy albo mniej moczu niż zwykle.
Niekorzystna interakcjaAmikacyna+ KarboplatynaNależy unikać podawania amikacyny jednocześnie z karboplatyną lub wkrótce po niej.Powiedz lekarzowi prowadzącemu chemioterapię, że dostajesz amikacynę lub dostawałeś ją niedawno, i od razu zgłaszaj szumy w uszach, gorszy słuch, zawroty głowy albo mniej moczu niż zwykle.opóźniony (dni)teoretyczne
Niekorzystna interakcja
Powiedz lekarzowi prowadzącemu chemioterapię, że dostajesz amikacynę lub dostawałeś ją niedawno, i od razu zgłaszaj szumy w uszach, gorszy słuch, zawroty głowy albo mniej moczu niż zwykle.
Karboplatyna i amikacyna mogą obciążać nerki i uszkadzać słuch. Podawane razem lub krótko po sobie zwiększają to ryzyko bardziej niż każdy lek osobno. Dlatego lekarz zwykle unika takiego połączenia, a jeśli jest konieczne, często sprawdza wyniki krwi i słuch.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- szumy lub dzwonienie w uszach
- pogorszenie słuchu albo uczucie zatkanych uszu
- zawroty głowy i problemy z równowagą
- wyraźnie mniej oddawanego moczu
- obrzęki nóg lub twarzy
- nietypowe zmęczenie i osłabienie
- ChPL
- niezalecane
- Mechanizm
- PD – sumowanie, PK – wydalanie
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Należy unikać podawania amikacyny jednocześnie z karboplatyną lub wkrótce po niej[1]. Jeśli skojarzenie jest konieczne, trzeba bardzo uważnie kontrolować słuch i czynność nerek, a przy jednoczesnym stosowaniu szybko działającego leku moczopędnego także stan nawodnienia[1]. Ryzyko jest największe u pacjentów z niewydolnością nerek[2].
Skutek kliniczny
Rośnie ryzyko ostrego uszkodzenia nerek oraz trwałego niedosłuchu i zaburzeń równowagi. Uszkodzenie nerek dodatkowo zmniejsza wydalanie obu leków, co może nasilać mielosupresję po karboplatynie i toksyczność amikacyny.
Mechanizm
Oba leki uszkadzają nerki i narząd słuchu, więc ich działania toksyczne się sumują. Karboplatyna zmienia klirens nerkowy, co może sprzyjać kumulacji amikacyny wydalanej przez nerki i dalej nasilać jej nefro- i ototoksyczność[2]. Toksyczność amikacyny zwiększają cytostatyki zawierające platynę, w tym karboplatyna w dużych dawkach, szczególnie przy istniejącej wcześniej niewydolności nerek[1].
Monitorować
- stężenie kreatyniny i eGFR przed każdym cyklem i w trakcie leczenia amikacyną
- słuch (audiometria) oraz objawy szumów usznych i zawrotów głowy
- stężenie amikacyny w surowicy
- stan nawodnienia i diureza
- stosowanie innych leków nefro- lub ototoksycznych, zwłaszcza diuretyków pętlowych i wankomycyny
Kiedy ocena się zmienia
| eGFR ≤ 30pacjent | ryzyko rośnie | Przy istniejącej niewydolności nerek nasilenie nefro- i ototoksyczności skojarzenia jest największe. Przy klirensie kreatyniny ≤ 30 mL/min karboplatyna jest przeciwwskazana, chyba że korzyści przeważają ryzyko. |
| Duże dawkidawka · karboplatyna | ryzyko rośnie | Toksyczność amikacyny nasila się szczególnie przy dużych dawkach karboplatyny. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Amikacin B.Braun 2,5 mg/ml, roztwór do infuzji. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 11.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/amikacin-b-braun-100256914/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Carboplatin Accord 10 mg/ml, koncentrat do sporządzania roztworu do infuzji. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/carboplatin-accord-100225948/
Alkohol przy tych lekach
Amikacyna a alkohol: brak opisu w bazie.
Karboplatyna a alkohol: brak opisu w bazie.
Inne interakcje tych leków 143
Połączenie przeciwwskazaneAmikacyna+ CydofowirPołączenie jest przeciwwskazane i nie należy podawać cydofowiru pacjentowi, który otrzymuje amikacynę ogólnoustrojowo.Powiedz lekarzowi, że dostajesz amikacynę lub cydofowir, i nie przyjmuj bez konsultacji leków przeciwbólowych z grupy NLPZ, takich jak ibuprofen.opóźniony (dni)teoretyczne
Połączenie przeciwwskazane
Powiedz lekarzowi, że dostajesz amikacynę lub cydofowir, i nie przyjmuj bez konsultacji leków przeciwbólowych z grupy NLPZ, takich jak ibuprofen.
Amikacyna i cydofowir mogą uszkadzać nerki, a podane razem bardzo zwiększają to ryzyko. Gdy nerki gorzej pracują, oba leki gromadzą się w organizmie i mogą też uszkodzić słuch. Lekarze nie łączą tych leków ze sobą.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- oddawanie znacznie mniejszej ilości moczu niż zwykle
- obrzęki nóg lub twarzy
- pienisty lub ciemny mocz
- szum lub dzwonienie w uszach, pogorszenie słuchu
- zawroty głowy i zaburzenia równowagi
- nasilone osłabienie, nudności lub skurcze mięśni
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PD – sumowanie, PK – wydalanie
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Połączenie jest przeciwwskazane i nie należy podawać cydofowiru pacjentowi, który otrzymuje amikacynę ogólnoustrojowo[1]. Gdy potrzebne jest leczenie zakażenia wirusem cytomegalii, należy wybrać lek przeciwwirusowy bez działania nefrotoksycznego albo zakończyć leczenie amikacyną i odczekać przed podaniem cydofowiru. Gdy pacjent jest leczony cydofowirem, zakażenie bakteryjne należy leczyć antybiotykiem bez działania nefrotoksycznego zgodnie z antybiogramem. Jeśli amikacynę podano niedawno, przed włączeniem cydofowiru należy sprawdzić czynność nerek[2].
Skutek kliniczny
Ostre uszkodzenie nerek, w tym uszkodzenie kanalików z cechami zespołu Fanconiego, oraz kumulacja amikacyny z nasileniem jej ototoksyczności i neurotoksyczności. Uszkodzenie nerek może być nieodwracalne.
Mechanizm
Oba leki uszkadzają kanaliki nerkowe, więc ich działanie nefrotoksyczne się sumuje. Cydofowiru nie podaje się razem z innymi substancjami o potencjalnym działaniu nefrotoksycznym[1]. Amikacyny nie łączy się ogólnoustrojowo ani miejscowo z innymi lekami nefrotoksycznymi, także podawanymi wkrótce po niej[2]. Oba leki są wydalane przez nerki, dlatego uszkodzenie nerek wywołane przez jeden z nich zwiększa stężenie obu i dalej nasila ich toksyczność.
Monitorować
- stężenie kreatyniny i eGFR przed każdą dawką cydofowiru
- białkomocz i badanie ogólne moczu
- fosforany, potas i dwuwęglany w surowicy (cechy zespołu Fanconiego)
- stężenie amikacyny w surowicy, jeśli leczenie amikacyną trwało niedawno
- słuch (audiometria) i objawy ze strony narządu przedsionkowego
- bilans płynów i stan nawodnienia
Bezpieczniejsze alternatywy
gancyklowirwalgancyklowirmarybawir
Kiedy ocena się zmienia
| Wziewna (postać liposomalna do nebulizacji)droga podania · amikacyna | ryzyko maleje | Amikacyna podawana wziewnie daje mniejszą ekspozycję ogólnoustrojową niż podanie dożylne, więc ryzyko sumowania nefrotoksyczności jest mniejsze, ale nie znika. Łączenie z cydofowirem wymaga decyzji lekarza i ścisłej kontroli czynności nerek oraz słuchu. |
| Amikacyna podana niedawno, przed włączeniem cydofowiruodstep · amikacyna | inne zalecenie | Amikacyny nie podaje się także wkrótce przed lekiem nefrotoksycznym ani po nim. Przed pierwszą dawką cydofowiru po zakończeniu leczenia amikacyną należy potwierdzić prawidłową czynność nerek. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Cidofovir Tillomed 75 mg/ml, koncentrat do sporządzania roztworu do infuzji. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/cidofovir-tillomed-100492942/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Amikacin B.Braun 2,5 mg/ml, roztwór do infuzji. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 11.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/amikacin-b-braun-100256914/
Połączenie przeciwwskazaneAmikacyna+ GentamycynaNie podawaj jednocześnie amikacyny i gentamycyny w leczeniu ogólnoustrojowym.Powiedz lekarzowi, jeśli niedawno dostawałeś lub dostawałaś jeden z tych antybiotyków, zanim otrzymasz drugi.opóźniony (dni)rozległe badania
Połączenie przeciwwskazane
Powiedz lekarzowi, jeśli niedawno dostawałeś lub dostawałaś jeden z tych antybiotyków, zanim otrzymasz drugi.
Amikacyna i gentamycyna to antybiotyki z tej samej grupy i nie należy ich przyjmować razem. Oba leki mogą uszkadzać słuch, narząd równowagi i nerki, a podane razem szkodzą znacznie bardziej. Takie uszkodzenia, zwłaszcza słuchu, mogą być trwałe. Jeśli lekarz zmienia jeden z tych leków na drugi, zrobi to z przerwą i będzie kontrolować twoje wyniki.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- szumy lub dzwonienie w uszach
- pogorszenie słuchu albo uczucie zatkanych uszu
- zawroty głowy i chwiejny chód
- wyraźnie mniej oddawanego moczu
- obrzęki
- osłabienie mięśni lub trudność w oddychaniu
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PD – sumowanie
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- rozległe badania
Postępowanie
Nie podawaj jednocześnie amikacyny i gentamycyny w leczeniu ogólnoustrojowym[1]. Amikacyny nie podaje się też wkrótce po innym aminoglikozydzie, więc przy zamianie gentamycyny na amikacynę odstaw gentamycynę przed włączeniem amikacyny[2]. Przy zamianie uwzględnij łączny czas leczenia aminoglikozydami i oceń, czy po wcześniejszej kuracji gentamycyną nie doszło do subklinicznego uszkodzenia nerek lub nerwu VIII[3]. Jeśli kolejne aminoglikozydy są konieczne, bardzo uważnie kontroluj słuch i czynność nerek[2].
Skutek kliniczny
Grozi nieodwracalna utrata słuchu, szumy uszne i zaburzenia równowagi, ostre uszkodzenie nerek oraz nasilona blokada nerwowo-mięśniowa, która przy jednoczesnym znieczuleniu lub lekach zwiotczających może prowadzić do porażenia mięśni oddechowych[2].
Mechanizm
Oba leki są aminoglikozydami o tym samym profilu toksyczności, więc ich działania uszkadzające ucho wewnętrzne, nerki i przewodnictwo nerwowo-mięśniowe sumują się. Jednoczesne podawanie innych aminoglikozydów zwiększa ryzyko nefrotoksyczności i ototoksyczności[1]. Toksyczność amikacyny nasilają inne aminoglikozydy podawane pozajelitowo[2]. Uszkodzenie nerek spowalnia wydalanie obu leków, co dodatkowo zwiększa ich stężenie i toksyczność.
Monitorować
- stężenie aminoglikozydu w surowicy
- kreatynina i eGFR
- diureza
- audiometria i zgłaszane szumy uszne
- równowaga i zawroty głowy
- stan nawodnienia
- stopień zwiotczenia mięśni po znieczuleniu
Kiedy ocena się zmienia
| Miejscowo (gąbka wszczepiana w ranę)droga podania · gentamycyna | ryzyko maleje | Gentamycyna podana miejscowo daje mniejszą ekspozycję ogólnoustrojową, ale amikacyny nie łączy się również z miejscowo podawanymi substancjami oto- i nefrotoksycznymi. Jeśli połączenia nie da się uniknąć, kontroluj słuch i czynność nerek. |
| Liposomalna do nebulizacjipostać · amikacyna | ryzyko maleje | Amikacyna wziewna daje mniejszą ekspozycję ogólnoustrojową niż podawana dożylnie, lecz działania oto- i nefrotoksyczne mogą się sumować z gentamycyną podawaną ogólnoustrojowo. Unikaj połączenia, a gdy jest konieczne, kontroluj słuch, równowagę i czynność nerek. |
| Amikacyna po niedawnej kuracji gentamycynąkolejność włączenia · pacjent | inne zalecenie | Kolejne, a nie jednoczesne podanie jest dopuszczalne, ale wcześniejsza gentamycyna mogła spowodować subkliniczne uszkodzenie nerek lub nerwu VIII, a działania toksyczne sumują się. Oceń czynność nerek i słuch przed włączeniem amikacyny i monitoruj je w trakcie. |
| Upośledzona czynność nerekeGFR · pacjent | ryzyko rośnie | Przy upośledzonej czynności nerek oba leki kumulują się, co dodatkowo zwiększa ryzyko oto- i nefrotoksyczności. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Gentamicin Noridem 20 mg/mL, roztwór do wstrzykiwań / do infuzji. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 11.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/gentamicin-noridem-100415904/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Amikacin B.Braun 2,5 mg/ml, roztwór do infuzji. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 11.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/amikacin-b-braun-100256914/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Biodacyna 125 mg/ml, roztwór do wstrzykiwań i infuzji. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 11.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/biodacyna-100010350/
Połączenie przeciwwskazaneKarboplatyna+ KlozapinaNie należy łączyć klozapiny z karboplatyną, ponieważ ChPL klozapiny zabrania jednoczesnego stosowania substancji o istotnym działaniu hamującym czynność szpiku kostnego.Nie odstawiaj klozapiny sam, tylko od razu powiedz onkologowi i psychiatrze, że masz dostać lub dostajesz chemioterapię razem z klozapiną.opóźniony (dni)teoretyczne
Połączenie przeciwwskazane
Nie odstawiaj klozapiny sam, tylko od razu powiedz onkologowi i psychiatrze, że masz dostać lub dostajesz chemioterapię razem z klozapiną.
Oba leki mogą osłabiać szpik kostny, który wytwarza krwinki białe chroniące przed zakażeniami. Przyjmowane razem bardzo zwiększają ryzyko groźnego spadku liczby tych krwinek i ciężkich infekcji. Dlatego tych leków zwykle nie łączy się, a o dalszym leczeniu decydują wspólnie lekarz onkolog i psychiatra.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- gorączka lub dreszcze
- ból gardła lub owrzodzenia w jamie ustnej
- objawy przeziębienia lub grypy
- siniaki lub krwawienia bez wyraźnej przyczyny
- duże osłabienie
- kołatanie serca lub ból w klatce piersiowej
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PD – sumowanie
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Nie należy łączyć klozapiny z karboplatyną, ponieważ ChPL klozapiny zabrania jednoczesnego stosowania substancji o istotnym działaniu hamującym czynność szpiku kostnego[1]. Leczenia klozapiną nie wolno rozpoczynać u pacjenta przyjmującego leki wiążące się ze znacznym ryzykiem agranulocytozy, a zaburzenia czynności szpiku kostnego są przeciwwskazaniem do jej stosowania[2][3]. Gdy pacjent leczony klozapiną wymaga chemioterapii karboplatyną, decyzję o odstawieniu klozapiny lub zamianie na inny lek przeciwpsychotyczny powinni podjąć wspólnie psychiatra i onkolog, uwzględniając ryzyko nawrotu psychozy u pacjenta z lekooporną schizofrenią. Jeśli w wyjątkowej sytuacji zespół leczący uzna, że korzyść przeważa ryzyko, konieczna jest bardzo częsta kontrola morfologii z rozmazem i natychmiastowe działanie przy spadku liczby granulocytów, a dawkę karboplatyny może być trzeba zmodyfikować zgodnie z jej ChPL[4].
Skutek kliniczny
Połączenie zwiększa ryzyko ciężkiej neutropenii i agranulocytozy, a w konsekwencji ciężkich, potencjalnie śmiertelnych zakażeń. Nakładająca się toksyczność utrudnia też ustalenie, który lek odpowiada za spadek liczby granulocytów, a gorączka neutropeniczna może zostać pomylona z gorączką towarzyszącą zapaleniu mięśnia sercowego wywołanemu klozapiną albo odwrotnie. Zaburzenia elektrolitowe, które mogą wystąpić podczas leczenia karboplatyną, wymagają ostrożności u pacjenta przyjmującego klozapinę, ponieważ jej ChPL zaleca ostrożność przy lekach powodujących zaburzenia elektrolitowe[1].
Mechanizm
Oba leki hamują czynność szpiku kostnego, więc ich działania mielosupresyjne sumują się. Karboplatyna jest lekiem cytotoksycznym, którego główną toksycznością jest zahamowanie czynności szpiku, a jej ChPL wskazuje, że skojarzenie z innymi lekami mielosupresyjnymi może wymagać zmiany dawki lub schematu, aby ograniczyć addytywną mielosupresję[4]. Klozapina może wywołać neutropenię i agranulocytozę, a jej ChPL zalicza środki cytotoksyczne do leków hamujących czynność szpiku, których nie wolno stosować jednocześnie z klozapiną[1]. Nie opisano interakcji farmakokinetycznej, ponieważ karboplatyna nie jest metabolizowana przez izoenzymy cytochromu P450 odpowiedzialne za przemiany klozapiny.
Metabolizm i transportery
Monitorować
- morfologia krwi z rozmazem i bezwzględną liczbą neutrofilów
- liczba płytek krwi
- temperatura ciała i objawy zakażenia
- stężenie potasu i magnezu w surowicy
- EKG z oceną odstępu QTc
- czynność nerek (kreatynina, klirens kreatyniny)
Bezpieczniejsze alternatywy
arypiprazolrisperidonolanzapina
Kiedy ocena się zmienia
| Klozapina włączana u pacjenta w trakcie chemioterapii karboplatynąkolejność włączenia · klozapina | interakcja nie dotyczy | Rozpoczynanie leczenia klozapiną u pacjenta przyjmującego leki o znacznym ryzyku agranulocytozy jest wprost przeciwwskazane w ChPL klozapiny. |
| eGFR ≤ 30pacjent | ryzyko rośnie | Ciężka niewydolność nerek jest przeciwwskazaniem do stosowania karboplatyny, chyba że korzyść przeważa ryzyko, oraz przeciwwskazaniem do stosowania klozapiny, a upośledzenie wydalania karboplatyny nasila jej toksyczność szpikową. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Clopizam 25 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/clopizam-100383587/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Ayupil 12,5 mg, tabletki ulegające rozpadowi w jamie ustnej. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/ayupil-100396213/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Paxifar 25 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/paxifar-100435798/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Carboplatin Accord 10 mg/ml, koncentrat do sporządzania roztworu do infuzji. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/carboplatin-accord-100225948/
- U.S. Food and Drug Administration. For Healthcare Professionals: FDA’s Examples of Drugs that Interact with CYP Enzymes and Transporter Systems. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: fda.gov
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Clopizam. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/clopizam-100383587/
Połączenie przeciwwskazaneKarboplatyna+ CydofowirNie podawaj cydofowiru pacjentowi leczonemu karboplatyną, ponieważ połączenie jest przeciwwskazane.Jeśli jesteś leczony karboplatyną, powiedz o tym każdemu lekarzowi, który chce podać ci cydofowir, aby mógł wybrać inne leczenie.opóźniony (dni)teoretyczne
Połączenie przeciwwskazane
Jeśli jesteś leczony karboplatyną, powiedz o tym każdemu lekarzowi, który chce podać ci cydofowir, aby mógł wybrać inne leczenie.
Tych dwóch leków nie stosuje się razem. Oba mogą uszkadzać nerki, a podane razem zwiększają ryzyko poważnego uszkodzenia nerek. Gdy nerki gorzej pracują, lek stosowany w chemioterapii dłużej zostaje w organizmie i silniej osłabia szpik, co zwiększa ryzyko zakażeń i krwawień.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- wyraźnie mniej oddawanego moczu
- obrzęki nóg lub twarzy
- gorączka lub dreszcze
- łatwe powstawanie siniaków albo krwawienia z nosa lub dziąseł
- silne osłabienie i zmęczenie
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PD – sumowanie, PK – wydalanie
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Nie podawaj cydofowiru pacjentowi leczonemu karboplatyną, ponieważ połączenie jest przeciwwskazane.[1] Jeśli pacjent onkologiczny wymaga leczenia zakażenia wirusowego, wybór leku przeciwwirusowego i ewentualną zmianę terminu chemioterapii ustala lekarz prowadzący razem z onkologiem. Przy rozważaniu zamiany należy uwzględnić, że inne leki przeciwwirusowe stosowane w zakażeniach CMV też mają działanie nefrotoksyczne albo mielosupresyjne.
Skutek kliniczny
Głównym zagrożeniem jest ostre uszkodzenie nerek, które może być nieodwracalne. Pogorszenie czynności nerek zwiększa narażenie na karboplatynę i nasila jej toksyczność szpikową, co sprzyja neutropenii, małopłytkowości i zakażeniom. Rozwinięta niewydolność nerek wyklucza dalsze stosowanie cydofowiru[1] i ogranicza możliwość leczenia karboplatyną.[2]
Mechanizm
Cydofowiru nie łączy się z lekami o potencjalnym działaniu nefrotoksycznym, a karboplatyna do nich należy.[1] Oba leki uszkadzają nerki, więc ich działanie nefrotoksyczne się sumuje. Karboplatyna zmienia klirens nerkowy, co może nasilać toksyczność innych leków nefrotoksycznych, zwłaszcza przy niewydolności nerek.[2] Oba leki są wydalane przez nerki, dlatego pogorszenie ich czynności zwiększa ekspozycję na każdy z nich. Dodatkowo oba działają mielosupresyjnie, a skojarzenie karboplatyny z innymi lekami hamującymi szpik może wymagać zmiany dawki lub schematu.[2]
Monitorować
- stężenie kreatyniny w surowicy i klirens kreatyniny
- białko w moczu
- morfologia krwi z rozmazem, zwłaszcza liczba neutrofilów i płytek krwi
Kiedy ocena się zmienia
| eGFR ≤ 30 mL/minpacjent | inne zalecenie | Przy klirensie kreatyniny ≤ 30 mL/min karboplatyna jest przeciwwskazana, chyba że korzyści przewyższają ryzyko, a cydofowir jest przeciwwskazany w niewydolności nerek. U takiego pacjenta żadnego z leków nie należy dodatkowo obciążać drugim lekiem nefrotoksycznym. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Cidofovir Tillomed 75 mg/ml, koncentrat do sporządzania roztworu do infuzji. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/cidofovir-tillomed-100492942/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Carboplatin Accord 10 mg/ml, koncentrat do sporządzania roztworu do infuzji. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/carboplatin-accord-100225948/
Połączenie przeciwwskazaneNeomycyna+ AmikacynaNeomycyny nie stosuje się u pacjenta leczonego amikacyną ani bezpośrednio po zakończeniu takiego leczenia.Nie używaj neomycyny, gdy dostajesz amikacynę albo niedawno skończyłeś leczenie nią, i zapytaj lekarza lub farmaceutę o inny lek na skórę.opóźniony (dni)opisy przypadków
Połączenie przeciwwskazane
Nie używaj neomycyny, gdy dostajesz amikacynę albo niedawno skończyłeś leczenie nią, i zapytaj lekarza lub farmaceutę o inny lek na skórę.
Neomycyna i amikacyna to antybiotyki z tej samej grupy. Każdy z nich może osłabiać słuch i obciążać nerki, a razem to ryzyko wyraźnie rośnie. Dotyczy to także neomycyny w aerozolu na skórę, zwłaszcza na rany lub dużą powierzchnię. Tych leków nie stosuje się razem.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- szum lub dzwonienie w uszach
- pogorszenie słuchu lub uczucie zatkanych uszu
- zawroty głowy i chwianie się
- wyraźnie mniej oddawanego moczu
- obrzęki nóg lub twarzy
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PD – sumowanie
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- opisy przypadków
Postępowanie
Neomycyny nie stosuje się u pacjenta leczonego amikacyną ani bezpośrednio po zakończeniu takiego leczenia[1][2]. Na zmiany skórne należy wybrać lek przeciwbakteryjny spoza grupy aminoglikozydów. Jeśli pacjent stosował wcześniej neomycynę, przed włączeniem amikacyny trzeba ocenić słuch i czynność nerek, ponieważ działania toksyczne mogą się sumować[3]. Gdy jednoczesnego stosowania nie da się uniknąć, konieczne jest bardzo uważne kontrolowanie słuchu i czynności nerek[4].
Skutek kliniczny
Rośnie ryzyko trwałego uszkodzenia słuchu, zaburzeń równowagi i uszkodzenia nerek. Aminoglikozydy nasilają też blokadę nerwowo-mięśniową, co ma znaczenie przy znieczuleniu i lekach zwiotczających[4].
Mechanizm
Neomycyna i amikacyna to aminoglikozydy o tym samym profilu toksyczności – obie uszkadzają ucho wewnętrzne i nerki, więc przy jednoczesnym stosowaniu ich działania niepożądane się sumują. Neomycyny nie łączy się z innymi lekami ototoksycznymi i nefrotoksycznymi[1][2]. Toksyczność amikacyny zwiększają inne aminoglikozydy, a substancji ototoksycznych i nefrotoksycznych podawanych ogólnie i miejscowo należy unikać w trakcie leczenia amikacyną i wkrótce po nim[4]. Neomycyna podawana na skórę wchłania się słabo, ale z uszkodzonej skóry, ran i dużych powierzchni może przenikać do krwi w ilościach istotnych klinicznie.
Monitorować
- słuch (audiometria) i szumy uszne
- zawroty głowy i zaburzenia równowagi
- stężenie kreatyniny i eGFR
- diureza i stan nawodnienia
- stężenie amikacyny w surowicy
Bezpieczniejsze alternatywy
Kiedy ocena się zmienia
| Uszkodzona skóra, rany, duże powierzchnie skórydroga podania · neomycyna | ryzyko rośnie | Na uszkodzonej skórze i dużych powierzchniach wchłanianie neomycyny do krążenia rośnie, co zwiększa ryzyko sumowania toksyczności z amikacyną. Takie stosowanie neomycyny jest przeciwwskazane niezależnie od innych leków. |
| Stosowanie długotrwałeczas leczenia · neomycyna | ryzyko rośnie | Długotrwałe stosowanie neomycyny razem z lekami nefrotoksycznymi i ototoksycznymi może nasilać jej toksyczność. |
| Niewydolność nerekeGFR · pacjent | ryzyko rośnie | Oba aminoglikozydy są wydalane przez nerki, więc przy ich niewydolności łatwiej o kumulację i nasilenie toksyczności. Kontrola czynności nerek i stężenia amikacyny jest wtedy szczególnie ważna. |
| Amikacyna po wcześniejszym leczeniu neomycynąkolejność włączenia · amikacyna | inne zalecenie | Wcześniejsze leczenie neomycyną może pozostawić subkliniczne uszkodzenie nerek lub nerwu VIII. Przed włączeniem amikacyny należy starannie rozważyć wskazania oraz ocenić słuch i czynność nerek, ponieważ działania toksyczne mogą się sumować. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Neomycinum TZF 11,72 mg/g, aerozol na skórę, zawiesina. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/neomycinum-tzf-100046743/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Neobiotic 11,72 mg/g, aerozol na skórę, zawiesina. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 12.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/neobiotic-100427913/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Biodacyna 125 mg/ml, roztwór do wstrzykiwań i infuzji. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 11.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/biodacyna-100010350/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Amikacin B.Braun 2,5 mg/ml, roztwór do infuzji. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 11.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/amikacin-b-braun-100256914/
Połączenie przeciwwskazaneNeomycyna+ KarboplatynaNie stosuj neomycyny u pacjenta leczonego karboplatyną.Nie stosuj neomycyny w trakcie leczenia karboplatyną i zapytaj lekarza albo farmaceutę o inny lek na skórę.opóźniony (dni)teoretyczne
Połączenie przeciwwskazane
Nie stosuj neomycyny w trakcie leczenia karboplatyną i zapytaj lekarza albo farmaceutę o inny lek na skórę.
Neomycyna w aerozolu na skórę i karboplatyna, lek stosowany w chemioterapii, mogą razem uszkadzać nerki i słuch. Lek na skórę też częściowo przenika do krwi, zwłaszcza gdy nakładasz go na ranę albo dużą powierzchnię. Dlatego tych leków nie łączy się ze sobą.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- szumy lub dzwonienie w uszach
- pogorszenie słuchu
- zawroty głowy i zaburzenia równowagi
- wyraźnie mniej oddawanego moczu
- obrzęki nóg lub twarzy
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PD – sumowanie, PK – wydalanie
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Nie stosuj neomycyny u pacjenta leczonego karboplatyną.[1][2] Do miejscowego leczenia zakażeń skóry wybierz antybiotyk spoza grupy aminoglikozydów. Jeśli neomycyna została już zastosowana, oceń czynność nerek i słuch pacjenta przed kolejnym cyklem karboplatyny.
Skutek kliniczny
Możliwe nasilenie uszkodzenia nerek i narządu słuchu, z szumami usznymi, niedosłuchem i zaburzeniami równowagi. Ryzyko jest większe u pacjentów z niewydolnością nerek.[3]
Mechanizm
Neomycyna jako aminoglikozyd działa ototoksycznie i nefrotoksycznie, a karboplatyna również uszkadza nerki i narząd słuchu, więc te działania niepożądane się sumują. Karboplatyna zmienia klirens nerkowy, co może sprzyjać kumulacji leków wydalanych przez nerki i nasilać ich toksyczność.[3] Długotrwałe stosowanie neomycyny z lekami nefro- i ototoksycznymi może nasilać jej toksyczność.[1] Wchłanianie neomycyny przez nieuszkodzoną skórę jest niewielkie, ale rośnie przy uszkodzonej lub rozległej powierzchni.
Monitorować
- stężenie kreatyniny i eGFR
- słuch (szumy uszne, niedosłuch)
- zawroty głowy i zaburzenia równowagi
- ilość oddawanego moczu
Bezpieczniejsze alternatywy
Kiedy ocena się zmienia
| Skóra uszkodzona, rozległa powierzchnia lub zmiany sączącedroga podania · neomycyna | ryzyko rośnie | Na uszkodzonej lub rozległej powierzchni skóry wchłanianie neomycyny rośnie, co zwiększa ryzyko sumowania toksyczności z karboplatyną. Neomycyny nie stosuje się na takie powierzchnie. |
| Długotrwałe stosowanieczas leczenia · neomycyna | ryzyko rośnie | Długotrwałe stosowanie neomycyny z lekami nefro- i ototoksycznymi może nasilać jej toksyczność. |
| eGFR ≤ 30pacjent | ryzyko rośnie | Toksyczność skojarzenia karboplatyny z aminoglikozydami jest większa u pacjentów z niewydolnością nerek. Przy klirensie kreatyniny ≤ 30 mL/min karboplatyna jest przeciwwskazana, chyba że korzyści przeważają ryzyko. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Neomycinum TZF 11,72 mg/g, aerozol na skórę, zawiesina. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/neomycinum-tzf-100046743/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Neobiotic 11,72 mg/g, aerozol na skórę, zawiesina. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 12.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/neobiotic-100427913/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Carboplatin Accord 10 mg/ml, koncentrat do sporządzania roztworu do infuzji. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/carboplatin-accord-100225948/
Połączenie przeciwwskazaneSelektywne leki immunosupresyjne (np. fingolimod, teriflunomid, leflunomid)+ Pochodne platyny (np. karboplatyna, oksaliplatyna, cisplatyna) klasaPrzy jednoczesnym stosowaniu selektywnego leku immunosupresyjnego i pochodnej platyny należy unikać tego połączenia albo stosować je tylko po wspólnej decyzji onkologa i lekarza prowadzącego leczenie immunosupresyjne, przy ścisłym monitorowaniu morfologii krwi i objawów zakażenia.Jeśli przyjmujesz lek obniżający odporność i masz dostać chemioterapię lekiem z grupy pochodnych platyny, powiedz o tym onkologowi i lekarzowi prowadzącemu przed rozpoczęciem leczenia i nie odstawiaj żadnego leku na własną rękę.opóźniony (dni)teoretyczne
Połączenie przeciwwskazane
Jeśli przyjmujesz lek obniżający odporność i masz dostać chemioterapię lekiem z grupy pochodnych platyny, powiedz o tym onkologowi i lekarzowi prowadzącemu przed rozpoczęciem leczenia i nie odstawiaj żadnego leku na własną rękę.
Leki obniżające odporność, na przykład fingolimod, natalizumab, tofacytynib czy mykofenolan mofetyl, oraz chemioterapia lekami takimi jak cisplatyna, karboplatyna czy oksaliplatyna osłabiają obronę organizmu przed zakażeniami. Razem działają silniej niż osobno, więc łatwiej o poważne zakażenie i spadek liczby krwinek. Lekarze często wstrzymują lub zmieniają lek obniżający odporność na czas chemioterapii. Nie dotyczy to apremilastu i nerandomilastu, które nie osłabiają odporności w takim stopniu.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- gorączka lub dreszcze
- kaszel, duszność lub ból w klatce piersiowej
- ból gardła, owrzodzenia w jamie ustnej
- pieczenie przy oddawaniu moczu
- wysypka z pęcherzykami lub półpasiec
- siniaki, krwawienia z nosa lub dziąseł
- nowe zaburzenia widzenia, mowy, równowagi lub osłabienie jednej strony ciała
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PD – sumowanie
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Przy jednoczesnym stosowaniu selektywnego leku immunosupresyjnego i pochodnej platyny należy unikać tego połączenia albo stosować je tylko po wspólnej decyzji onkologa i lekarza prowadzącego leczenie immunosupresyjne, przy ścisłym monitorowaniu morfologii krwi i objawów zakażenia. W stwardnieniu rozsianym natalizumab, fingolimod, ozanimod, ponesimod i teriflunomid zwykle odstawia się przed chemioterapią, a leczenie choroby podstawowej wznawia po ocenie onkologicznej i hematologicznej[1]. Przy leflunomidzie i teriflunomidzie należy rozważyć procedurę przyspieszonej eliminacji kolestyraminą lub węglem aktywowanym, bo lek długo utrzymuje się w organizmie. U biorców przeszczepów leczonych mykofenolanem, belataceptem lub innym lekiem immunosupresyjnym zwykle nie odstawia się immunosupresji całkowicie, lecz modyfikuje jej intensywność w porozumieniu z ośrodkiem transplantacyjnym. Tofacytynib i abatacept zazwyczaj wstrzymuje się na czas chemioterapii. Należy rozważyć profilaktykę zakażeń oportunistycznych i ocenić status serologiczny w kierunku wirusa zapalenia wątroby typu B. Szczepionek żywych nie wolno podawać w trakcie takiego leczenia.
Skutek kliniczny
Głównym skutkiem jest zwiększone ryzyko ciężkich zakażeń bakteryjnych, wirusowych i grzybiczych, w tym zakażeń oportunistycznych, a także pogłębienie i wydłużenie cytopenii po chemioterapii. Przy natalizumabie i modulatorach receptora sfingozyno‑1‑fosforanu dochodzi ryzyko postępującej wieloogniskowej leukoencefalopatii i reaktywacji wirusów z grupy opryszczki. Mykofenolan, leflunomid, teriflunomid i tofacytynib mogą same obniżać liczbę krwinek, co nasila hematotoksyczność platyny. Część charakterystyk leków grupy A, między innymi natalizumabu, fingolimodu, ozanimodu i ponesimodu, wymienia czynną chorobę nowotworową lub leczenie przeciwnowotworowe jako przeciwwskazanie albo sytuację wymagającą przerwania terapii.
Mechanizm
Interakcja jest farmakodynamiczna i wspólna dla całej klasy poza apremilastem i nerandomilastem. Pochodne platyny działają mielosupresyjnie i wywołują neutropenię, limfopenię oraz małopłytkowość, a selektywne leki immunosupresyjne osłabiają odporność komórkową lub humoralną różnymi drogami. Modulatory receptora sfingozyno‑1‑fosforanu (fingolimod, ozanimod, ponesimod) zatrzymują limfocyty w węzłach chłonnych, natalizumab blokuje migrację limfocytów do tkanek, tofacytynib hamuje kinazy JAK, leflunomid i teriflunomid hamują syntezę pirymidyn w dzielących się limfocytach, mykofenolan mofetyl i kwas mykofenolowy hamują syntezę puryn, abatacept i belatacept blokują kostymulację limfocytów T, immunoglobulina przeciw limfocytom T i inebilizumab usuwają limfocyty, a rawulizumab, efgartigimod alfa i imlifidaza osłabiają dopełniacz lub przeciwciała IgG. Efekty sumują się i prowadzą do głębszego upośledzenia odporności. Interakcja farmakokinetyczna nie ma istotnego znaczenia, bo pochodne platyny są wydalane głównie przez nerki i nie wpływają na metabolizm leków grupy A.
Monitorować
- morfologia krwi z rozmazem przed każdym cyklem chemioterapii i w okresie nadiru
- bezwzględna liczba limfocytów i neutrofili
- objawy zakażenia, w tym gorączka, kaszel, zmiany skórne i objawy ze strony układu moczowego
- nowe objawy neurologiczne u pacjentów po natalizumabie lub modulatorach receptora sfingozyno‑1‑fosforanu
- aktywność aminotransferaz przy leflunomidzie, teriflunomidzie i tofacytynibie
- stężenie kreatyniny i eGFR przy cisplatynie i karboplatynie
Kiedy ocena się zmienia
| Okres eliminacji leku po jego odstawieniuodstep · selektywne leki immunosupresyjne | inne zalecenie | Leflunomid i teriflunomid utrzymują się w organizmie przez wiele miesięcy po odstawieniu, a limfopenia po fingolimodzie, ozanimodzie i ponesimodzie oraz działanie natalizumabu, inebilizumabu i immunoglobuliny przeciw limfocytom T ustępują stopniowo. Samo odstawienie leku tuż przed chemioterapią nie usuwa interakcji. Przy leflunomidzie i teriflunomidzie należy rozważyć przyspieszoną eliminację, a przy pozostałych lekach uwzględnić okres utrzymywania się efektu i kontrolować liczbę limfocytów. |
| Przewlekła immunosupresja po przeszczepie narządukolejność włączenia · pacjent | inne zalecenie | U biorców przeszczepów leczonych mykofenolanem mofetylu, kwasem mykofenolowym lub belataceptem całkowite odstawienie immunosupresji grozi odrzuceniem narządu. Zamiast unikania połączenia zwykle zmniejsza się intensywność immunosupresji i prowadzi ścisłe monitorowanie w porozumieniu z ośrodkiem transplantacyjnym. |
Źródła
- Ruggiero A, Redemagni C, Camnasio CA, Morteo V, Carcagni F, Zatti S, et al. A Delicate Balance: Immunotherapy for Endometrial Cancer in a Patient With Multiple Sclerosis. J Med Cases. 2026;17(8):371-375. doi: 10.14740/jmc5260. PMID: 42490778.
Połączenie przeciwwskazanePochodne platyny (np. karboplatyna, oksaliplatyna, cisplatyna)+ Szczepionki przeciw żółtej febrze (np. szczepionka przeciw żółtej febrze) klasaPrzy stosowaniu pochodnej platyny nie podaje się szczepionki przeciw żółtej febrze – połączenie jest przeciwwskazane.Jeśli przyjmujesz chemioterapię lekiem z platyną, nie szczep się przeciw żółtej febrze i przed planowaną podróżą porozmawiaj z lekarzem prowadzącym leczenie.opóźniony (dni)teoretyczne
Połączenie przeciwwskazane
Jeśli przyjmujesz chemioterapię lekiem z platyną, nie szczep się przeciw żółtej febrze i przed planowaną podróżą porozmawiaj z lekarzem prowadzącym leczenie.
Leki z platyną, takie jak cisplatyna, karboplatyna czy oksaliplatyna, stosowane w chemioterapii osłabiają odporność. Szczepionka przeciw żółtej febrze zawiera żywy, osłabiony wirus, który u osoby z osłabioną odpornością może wywołać ciężką chorobę zagrażającą życiu. Dlatego w czasie takiego leczenia nie wolno się szczepić przeciw żółtej febrze. Szczepienie można zaplanować przed chemioterapią albo po jej zakończeniu, gdy lekarz uzna, że odporność wróciła.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- gorączka, dreszcze i bóle mięśni w dniach po szczepieniu
- zażółcenie skóry lub białek oczu
- silny ból głowy, sztywność karku, splątanie lub drgawki
- krwawienia, siniaki bez urazu
- wyraźne osłabienie, wymioty, zmniejszenie ilości oddawanego moczu
- ChPL
- nie sprawdzono
- Mechanizm
- PD – antagonizm
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Przy stosowaniu pochodnej platyny nie podaje się szczepionki przeciw żółtej febrze – połączenie jest przeciwwskazane. Dotyczy to karboplatyny, oksaliplatyny i cisplatyny niezależnie od schematu, także w skojarzeniu z innymi cytostatykami. Szczepienie należy wykonać przed rozpoczęciem chemioterapii albo odroczyć do czasu odbudowy odporności po jej zakończeniu, co ocenia lekarz prowadzący. Gdy szczepienie nie jest możliwe, a podróż do rejonu endemicznego jest konieczna, lekarz wystawia zaświadczenie o przeciwwskazaniu do szczepienia i zaleca ścisłą ochronę przed komarami. Jeśli szczepionkę podano przypadkowo w trakcie leczenia, pacjenta należy pilnie skonsultować z lekarzem chorób zakaźnych i obserwować w kierunku objawów choroby poszczepiennej.
Skutek kliniczny
Grozi rozwój choroby wywołanej wirusem szczepionkowym, w tym postaci trzewnej z niewydolnością wielonarządową i postaci neurologicznej z zapaleniem mózgu, które mogą zakończyć się zgonem. Dodatkowo szczepienie może nie zapewnić ochrony przed żółtą febrą.
Mechanizm
Pochodne platyny działają cytotoksycznie i hamują czynność szpiku, przez co osłabiają odporność komórkową i humoralną. Szczepionka przeciw żółtej febrze zawiera żywy, osłabiony wirus, który musi się namnożyć w organizmie, aby wywołać odporność. Przy upośledzonej odpowiedzi immunologicznej wirus szczepionkowy może namnażać się w sposób niekontrolowany, a odpowiedź ochronna na szczepienie jest słabsza lub nie powstaje wcale. Interakcja wynika z działania immunosupresyjnego całej klasy i jest wspólna dla karboplatyny, oksaliplatyny i cisplatyny.
Monitorować
- temperatura ciała i objawy grypopodobne w dniach po przypadkowym szczepieniu
- aktywność aminotransferaz i stężenie bilirubiny
- morfologia krwi z liczbą płytek
- objawy neurologiczne – ból głowy, sztywność karku, splątanie, drgawki
- czynność nerek
- liczba neutrofilów i limfocytów przed planowanym szczepieniem po zakończeniu chemioterapii
Kiedy ocena się zmienia
| Szczepienie przed rozpoczęciem chemioterapiikolejność włączenia · szczepionki przeciw żółtej febrze | inne zalecenie | Szczepienie przeciw żółtej febrze można wykonać przed rozpoczęciem leczenia pochodną platyny, zwykle co najmniej 4 tygodnie wcześniej, aby zdążyła powstać odporność, a wirus szczepionkowy został opanowany przed immunosupresją. |
| odstep ≥ 3 miesiące od zakończenia chemioterapiipochodne platyny | inne zalecenie | Po zakończeniu leczenia pochodną platyny szczepienie żywymi szczepionkami rozważa się zwykle nie wcześniej niż po 3 miesiącach i po potwierdzeniu odbudowy odporności. Decyzja zależy od całego schematu leczenia, choroby podstawowej i wyników badań krwi. |
Oznaczenia na tej stronie
- Połączenie przeciwwskazaneNie łączyć
- Niekorzystna interakcjaUnikać albo zmienić sposób stosowania
- Interakcja o niejasnym znaczeniuPoinformować pacjenta o możliwych objawach
- Interakcja nieistotna klinicznieMożna łączyć
- Korzystna interakcjaPołączenie celowe
Klasyfikacja ryzyka według podręcznika „Istotne interakcje leków. Praktyczny przewodnik”, wyd. II.