Interakcje / Diazepam / Diazepam i klemastyna
Jaki opis pokazać?
Niekorzystna interakcja
Klemastyny należy unikać u pacjenta przyjmującego diazepam, ponieważ nasila się hamujące działanie na ośrodkowy układ nerwowy.
Nie łącz tych leków bez rozmowy z lekarzem lub farmaceutą – zapytaj o lek na alergię, który nie powoduje senności, a w trakcie leczenia nie pij alkoholu i nie prowadź samochodu.
Niekorzystna interakcjaDiazepam+ KlemastynaKlemastyny należy unikać u pacjenta przyjmującego diazepam, ponieważ nasila się hamujące działanie na ośrodkowy układ nerwowy.Nie łącz tych leków bez rozmowy z lekarzem lub farmaceutą – zapytaj o lek na alergię, który nie powoduje senności, a w trakcie leczenia nie pij alkoholu i nie prowadź samochodu.szybki (godziny)rozległe badania
Niekorzystna interakcja
Nie łącz tych leków bez rozmowy z lekarzem lub farmaceutą – zapytaj o lek na alergię, który nie powoduje senności, a w trakcie leczenia nie pij alkoholu i nie prowadź samochodu.
Klemastyna, lek na alergię, i diazepam, lek uspokajający, działają usypiająco. Przyjmowane razem mogą wywołać silną senność, spowolnienie i problemy z równowagą. Zwiększa to ryzyko upadku i wypadku, zwłaszcza u osób starszych. Alkohol jeszcze bardziej nasila te objawy.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- bardzo silna senność lub trudność z wybudzeniem
- zawroty głowy i chwiejny chód
- splątanie lub spowolniona mowa
- płytki albo wolny oddech
- ChPL
- niezalecane
- Mechanizm
- PD – sumowanie
- Początek
- szybki (godziny)
- Dowody
- rozległe badania
Postępowanie
Klemastyny należy unikać u pacjenta przyjmującego diazepam, ponieważ nasila się hamujące działanie na ośrodkowy układ nerwowy[1]. Przy leczeniu objawów alergii lepiej wybrać lek przeciwhistaminowy bez działania uspokajającego. Jeśli połączenie jest konieczne, stosuje się najmniejsze skuteczne dawki przez możliwie krótki czas, a pacjent nie powinien prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn[2]. W trakcie leczenia klemastyną nie należy pić alkoholu[1].
Skutek kliniczny
Połączenie nasila senność, spowolnienie psychoruchowe i zaburzenia koordynacji, co zwiększa ryzyko upadków i wypadków. Przy dużych dawkach lub u osób wrażliwych może dojść do nadmiernej sedacji i osłabienia oddechu.
Mechanizm
Klemastyna jako lek przeciwhistaminowy I generacji hamuje ośrodkowy układ nerwowy, a diazepam nasila hamujące działanie GABA w mózgu. Działanie obu leków sumuje się, a klemastyna nasila hamujący wpływ anksjolityków na ośrodkowy układ nerwowy[1]. Interakcja ma charakter farmakodynamiczny.
Metabolizm i transportery
Monitorować
- nasilenie senności i spowolnienia
- zaburzenia koordynacji i ryzyko upadków, zwłaszcza u osób starszych
- płytki lub spowolniony oddech u pacjentów z chorobami układu oddechowego
Bezpieczniejsze alternatywy
Kiedy ocena się zmienia
| wiek ≥ 65pacjent | ryzyko rośnie | U osób starszych wrażliwość na działanie diazepamu jest zwiększona, a sedacja w połączeniu z klemastyną znacząco zwiększa ryzyko upadków i złamań. U tych pacjentów połączenia należy unikać. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Clemastinum Hasco 1 mg/10 ml, syrop. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/clemastinum-hasco-100130923/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Relanium 2 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/relanium-100057770/
- U.S. Food and Drug Administration. For Healthcare Professionals: FDA’s Examples of Drugs that Interact with CYP Enzymes and Transporter Systems. [dostęp 13.10.2026]. Dostępne na: fda.gov
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Relanium. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 13.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/relanium-100057770/
Alkohol przy tych lekach
Niekorzystna interakcjaDiazepama alkoholW czasie leczenia diazepamem pacjent nie powinien pić alkoholu, a z powodu długiego okresu półtrwania także przez kilka dni po ostatniej dawce.Unikaj alkoholu w czasie leczenia diazepamem i kilka dni po ostatniej tabletce.szybki (godziny)rozległe badania
Niekorzystna interakcja
Unikaj alkoholu w czasie leczenia diazepamem i kilka dni po ostatniej tabletce.
Diazepam i alkohol wzajemnie nasilają działanie uspokajające. Razem mogą wywołać bardzo silną senność, zaburzenia pamięci i równowagi, a przy większych ilościach spowolnienie oddechu. Diazepam długo pozostaje w organizmie, dlatego alkohol nie jest bezpieczny jeszcze przez kilka dni po ostatniej tabletce. Osoby starsze po takim połączeniu łatwiej się przewracają.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- bardzo silna senność
- spowolniony lub płytki oddech
- splątanie i bełkotliwa mowa
- utrata równowagi, upadek
- utrata przytomności
- ChPL
- niezalecane
- Mechanizm
- PD – synergizm, PK – metabolizm
- Początek
- szybki (godziny)
- Dowody
- rozległe badania
Postępowanie
W czasie leczenia diazepamem pacjent nie powinien pić alkoholu, a z powodu długiego okresu półtrwania także przez kilka dni po ostatniej dawce. Nie należy prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn. Diazepam stosuje się najkrócej, jak to możliwe, a u osób starszych w zmniejszonej dawce. W leczeniu alkoholowego zespołu abstynencyjnego diazepam podaje się pod nadzorem lekarza i to wskazanie wymaga osobnej oceny.
Skutek kliniczny
Połączenie powoduje silną senność, zaburzenia pamięci, koordynacji i oceny sytuacji. Przy większych dawkach może dojść do depresji oddechowej i śpiączki, szczególnie gdy pacjent przyjmuje też opioidy. U osób starszych rośnie ryzyko upadków.
Mechanizm
Diazepam zwiększa powinowactwo GABA do receptora GABA-A, a etanol wzmacnia przewodnictwo przez ten sam receptor i hamuje receptory NMDA, więc hamujące działanie obu substancji sumuje się ponad zwykłą addycję[1]. Ostre spożycie alkoholu może dodatkowo zwiększać stężenie diazepamu przez szybsze wchłanianie i hamowanie jego metabolizmu z udziałem CYP2C19 i CYP3A4[2]. Diazepam i jego aktywny metabolit nordiazepam mają długi okres półtrwania, więc interakcja trwa kilka dni po ostatniej dawce.
Metabolizm i transportery
Monitorować
- poziom świadomości
- oddech
- ryzyko upadków u osób starszych
Kiedy ocena się zmienia
| Leczenie alkoholowego zespołu abstynencyjnegoilość alkoholu · pacjent | inne zalecenie | W alkoholowym zespole abstynencyjnym benzodiazepiny są lekami pierwszego wyboru, podawanymi pod nadzorem lekarza u pacjenta, który nie pije. |
| wiek ≥ 65 latpacjent | ryzyko rośnie | U osób starszych okres półtrwania diazepamu się wydłuża, a wrażliwość na działanie uspokajające jest większa. |
Źródła
- Wang L, Wang R, Zheng Q, Yao X, Zhang C, Fu S, et al. Simulating dynamic interaction between diazepam and ethanol targeting the GABAreceptor via in silico model. Neurotoxicology. 2023;95:136-143. doi: 10.1016/j.neuro.2023.01.012. PMID: 36736785.
- Hayes SL, Pablo G, Radomski T, Palmer RF. Ethanol and oral diazepam absorption. N Engl J Med. 1977;296(4):186-9. doi: 10.1056/NEJM197701272960402. PMID: 831088.
- U.S. Food and Drug Administration. For Healthcare Professionals: FDA’s Examples of Drugs that Interact with CYP Enzymes and Transporter Systems. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: fda.gov
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Relanium. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/relanium-100057770/
Niekorzystna interakcjaKlemastynaa alkoholPacjent nie powinien pić alkoholu w czasie stosowania klemastyny.Nie pij alkoholu przez cały czas przyjmowania klemastyny, a jeśli to się zdarzy, nie prowadź pojazdów i nie wykonuj czynności wymagających pełnej sprawności.szybki (godziny)rozległe badania
Niekorzystna interakcja
Nie pij alkoholu przez cały czas przyjmowania klemastyny, a jeśli to się zdarzy, nie prowadź pojazdów i nie wykonuj czynności wymagających pełnej sprawności.
W czasie przyjmowania klemastyny nie należy pić alkoholu. Lek ten sam w sobie może powodować senność, a alkohol bardzo to nasila. Razem mogą wywołać silne otępienie, spowolnienie reakcji i problemy z utrzymaniem równowagi. Zwiększa to ryzyko upadku i wypadku, zwłaszcza za kierownicą.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- bardzo silna senność
- zawroty głowy i chwiejny chód
- spowolnione reakcje i trudności z koncentracją
- dezorientacja lub splątanie
- ChPL
- niezalecane
- Mechanizm
- PD – sumowanie
- Początek
- szybki (godziny)
- Dowody
- rozległe badania
Postępowanie
Pacjent nie powinien pić alkoholu w czasie stosowania klemastyny[1]. Należy go uprzedzić o ryzyku nasilonej senności i spowolnienia reakcji oraz odradzić prowadzenie pojazdów i obsługę maszyn, jeśli mimo to spożył alkohol. Jeśli pacjent nie chce zrezygnować z alkoholu albo musi zachować pełną sprawność psychofizyczną, warto rozważyć lek przeciwhistaminowy nowszej generacji o słabszym działaniu uspokajającym. U osób, które muszą bezwzględnie unikać etanolu, należy wybrać postać klemastyny niezawierającą alkoholu.
Skutek kliniczny
Połączenie może nasilać senność, spowolnienie reakcji i zaburzenia psychomotoryczne. Pogarsza się koordynacja ruchowa i zdolność koncentracji, co zwiększa ryzyko upadków, urazów i wypadków komunikacyjnych. Przy większej ilości alkoholu możliwe jest silne zamroczenie, a u osób starszych splątanie.
Mechanizm
Klemastyna i alkohol sumują swoje hamujące działanie na ośrodkowy układ nerwowy. ChPL klemastyny podaje, że klemastyna nasila działanie alkoholu etylowego na ośrodkowy układ nerwowy[1]. Klemastyna jest lekiem przeciwhistaminowym pierwszej generacji z grupy pochodnych etanoloaminy, który przenika przez barierę krew–mózg i blokuje ośrodkowe receptory H1. Odpowiada to za jej działanie uspokajające, które alkohol dodatkowo pogłębia. Wszystkie charakterystyki produktów klemastyny, zarówno tabletek, jak i syropów, jednakowo zalecają niespożywanie alkoholu w czasie leczenia i nie ujmują alkoholu w przeciwwskazaniach[1]. Część syropów z klemastyną sama zawiera etanol, na przykład 240,2 mg w 5 ml, co odpowiada 4,8% w/v[1].
Monitorować
- nadmierna senność
- spowolnienie reakcji i zaburzenia koordynacji
- splątanie u osób starszych
- zdolność do prowadzenia pojazdów
Kiedy ocena się zmienia
| Syrop zawierający etanolpostać · alkohol | inne zalecenie | Niektóre syropy z klemastyną zawierają 240,2 mg etanolu w 5 ml, a dawka 30 ml u dziecka w wieku 6 lat o masie ciała 20 kg zwiększa stężenie alkoholu we krwi o około 12 mg/100 ml. U dzieci, osób uzależnionych od alkoholu, kobiet w ciąży i pacjentów przyjmujących leki wchodzące w interakcje z etanolem należy wybrać postać bez alkoholu. |
| wiek ≥ 65 latpacjent | ryzyko rośnie | U osób starszych sumowanie działania uspokajającego i przeciwcholinergicznego zwiększa ryzyko splątania, upadków i złamań. |
| Więcej niż jedna porcja standardowailość alkoholu · pacjent | ryzyko rośnie | Nasilenie depresji ośrodkowego układu nerwowego rośnie wraz z ilością spożytego alkoholu. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Clemastinum Hasco 1 mg/10 ml, syrop. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/clemastinum-hasco-100130923/
Inne interakcje tych leków 218
Połączenie przeciwwskazaneDiazepam+ BupropionDiazepamu nie odstawia się nagle u pacjenta leczonego bupropionem – dawkę zmniejsza się stopniowo pod kontrolą lekarza.Nie przerywaj ani nie zmniejszaj dawki diazepamu na własną rękę – jeśli chcesz go odstawić, zapytaj lekarza o stopniowe zmniejszanie dawki.opóźniony (dni)badania kliniczne
Połączenie przeciwwskazane
Nie przerywaj ani nie zmniejszaj dawki diazepamu na własną rękę – jeśli chcesz go odstawić, zapytaj lekarza o stopniowe zmniejszanie dawki.
Te dwa leki można przyjmować razem, ale diazepamu nie wolno nagle odstawić, gdy bierzesz bupropion. Nagłe przerwanie diazepamu może wtedy wywołać napad drgawek. Bupropion może też trochę osłabiać uspokajające działanie diazepamu.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- drżenie, niepokój, bezsenność po zmniejszeniu lub pominięciu dawki diazepamu
- drgawki lub utrata przytomności – wezwij pogotowie
- słabsze niż zwykle działanie uspokajające diazepamu
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PD – antagonizm
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- badania kliniczne
Postępowanie
Diazepamu nie odstawia się nagle u pacjenta leczonego bupropionem – dawkę zmniejsza się stopniowo pod kontrolą lekarza.[1] Łączne stosowanie nie wymaga zmiany dawek, ale przed włączeniem bupropionu trzeba ustalić, czy diazepam nie jest stosowany z powodu napadów drgawkowych, bo drgawki obecnie lub w wywiadzie wykluczają bupropion.[1]
Skutek kliniczny
Główne zagrożenie to napad drgawkowy po nagłym przerwaniu lub gwałtownym zmniejszeniu dawki diazepamu w trakcie leczenia bupropionem.[2] Przy stałym stosowaniu obu leków działanie uspokajające diazepamu może być słabsze niż oczekiwane.[1]
Mechanizm
Bupropion obniża próg drgawkowy w sposób zależny od dawki, a diazepam działa przeciwdrgawkowo.[1] Nagłe odstawienie diazepamu u pacjenta leczonego bupropionem sumuje ryzyko drgawek z odstawienia benzodiazepiny i ryzyko drgawek wywołanych bupropionem, dlatego taka sytuacja jest przeciwwskazana.[1] Interakcji farmakokinetycznej się nie spodziewa się, ponieważ analiza szlaków metabolicznych in vitro na nią nie wskazuje.[3] U zdrowych ochotników bupropion osłabiał działanie uspokajające diazepamu.[1]
Metabolizm i transportery
Monitorować
- objawy odstawienne i objawy zwiastujące drgawki podczas zmniejszania dawki diazepamu
- skuteczność działania uspokajającego i przeciwlękowego diazepamu
- przestrzeganie zaleceń – samodzielne przerywanie benzodiazepiny
Bezpieczniejsze alternatywy
Kiedy ocena się zmienia
| Nagłe odstawienie lub gwałtowne zmniejszenie dawki w trakcie leczenia bupropionemdawka · diazepam | ryzyko rośnie | Nagłe odstawienie benzodiazepiny u pacjenta leczonego bupropionem jest przeciwwskazane z powodu ryzyka napadów drgawkowych. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Wellbutrin XR 300 mg, tabletki o zmodyfikowanym uwalnianiu. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/wellbutrin-xr-100175245/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Bupropion Neuraxpharm 150 mg, tabletki o zmodyfikowanym uwalnianiu. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/bupropion-neuraxpharm-100438087/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Bupropion Accord 300 mg, tabletki o zmodyfikowanym uwalnianiu. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/bupropion-accord-100390914/
- U.S. Food and Drug Administration. For Healthcare Professionals: FDA’s Examples of Drugs that Interact with CYP Enzymes and Transporter Systems. [dostęp 13.10.2026]. Dostępne na: fda.gov
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Relanium. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 13.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/relanium-100057770/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Wellbutrin XR. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 13.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/wellbutrin-xr-100175245/
Połączenie przeciwwskazaneKlemastyna+ LinezolidNie łącz klemastyny z linezolidem.Nie przyjmuj klemastyny w czasie leczenia linezolidem i zapytaj lekarza lub farmaceutę o inny lek na alergię.nieznanyteoretyczne
Połączenie przeciwwskazane
Nie przyjmuj klemastyny w czasie leczenia linezolidem i zapytaj lekarza lub farmaceutę o inny lek na alergię.
Klemastyny nie wolno przyjmować razem z antybiotykiem linezolidem. Linezolid może nasilić i wydłużyć działanie klemastyny, co grozi silną sennością, splątaniem, suchością w ustach i trudnościami z oddawaniem moczu. Jeśli w czasie leczenia linezolidem potrzebujesz leku na alergię, są bezpieczniejsze leki, które nie powodują tej interakcji.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- bardzo silna senność
- splątanie lub dezorientacja
- silna suchość w ustach
- trudności z oddawaniem moczu
- zaparcie
- szybkie bicie serca
- niewyraźne widzenie
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PD – synergizm
- Początek
- nieznany
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Nie łącz klemastyny z linezolidem. Klemastyny nie stosuje się jednocześnie z inhibitorami monoaminooksydazy, a do tej grupy należy linezolid[1][2][3]. Jeśli w trakcie leczenia linezolidem potrzebny jest lek przeciwhistaminowy, wybierz niesedatywny lek przeciwhistaminowy II generacji. W stanach nagłych, na przykład w reakcji anafilaktycznej, postępuj zgodnie z procedurą ratunkową, a po podaniu leku obserwuj pacjenta pod kątem nadmiernej sedacji i objawów przeciwcholinergicznych.
Skutek kliniczny
Można się spodziewać nasilonej i dłużej utrzymującej się senności, zaburzeń koncentracji oraz objawów przeciwcholinergicznych, takich jak suchość w ustach, zaparcie, zatrzymanie moczu, przyspieszenie czynności serca i zaburzenia widzenia. Największe ryzyko dotyczy osób starszych, pacjentów z przerostem gruczołu krokowego, jaskrą z wąskim kątem oraz przyjmujących inne leki przeciwcholinergiczne lub uspokajające.
Mechanizm
Linezolid jest odwracalnym, nieselektywnym inhibitorem monoaminooksydazy[4]. Inhibitory monoaminooksydazy przedłużają i nasilają działanie przeciwcholinergiczne oraz hamujący wpływ klemastyny na ośrodkowy układ nerwowy[1]. Interakcja ma charakter farmakodynamiczny, a linezolid nie wpływa na izoenzymy cytochromu P450, więc nie zmienia metabolizmu klemastyny tą drogą[4].
Monitorować
- stopień sedacji i stan świadomości
- objawy przeciwcholinergiczne – suchość w ustach, zaparcie, zatrzymanie moczu
- częstość akcji serca
- splątanie u osób starszych
Bezpieczniejsze alternatywy
cetyryzynalewocetyryzynaloratadynadesloratadynafeksofenadynabilastyna
Kiedy ocena się zmienia
| wiek ≥ 65pacjent | ryzyko rośnie | U osób starszych nasilone działanie przeciwcholinergiczne i sedacja zwiększają ryzyko splątania, upadków i zatrzymania moczu. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Clemastinum Hasco 1 mg/10 ml, syrop. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/clemastinum-hasco-100130923/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Clemastinum WZF 1 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 12.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/clemastinum-wzf-100014849/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Clemastinum Aflofarm 0,5 mg/5 ml, syrop. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 13.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/clemastinum-aflofarm-100109656/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Zyvoxid 600 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/zyvoxid-100106340/
Połączenie przeciwwskazaneKlemastyna+ RasagilinaNie łącz klemastyny z rasagiliną – połączenie jest przeciwwskazane.Nie przyjmuj klemastyny razem z rasagiliną i zapytaj lekarza lub farmaceutę o inny lek na alergię, a rasagiliny nie odstawiaj samodzielnie.szybki (godziny)teoretyczne
Połączenie przeciwwskazane
Nie przyjmuj klemastyny razem z rasagiliną i zapytaj lekarza lub farmaceutę o inny lek na alergię, a rasagiliny nie odstawiaj samodzielnie.
Klemastyna, lek na alergię, nie powinna być stosowana razem z rasagiliną, lekiem na chorobę Parkinsona. Rasagilina nasila i wydłuża działanie klemastyny, co może powodować silną senność, zawroty głowy, splątanie, suchość w ustach, zaparcie i trudności z oddawaniem moczu. U osób z chorobą Parkinsona zwiększa to ryzyko upadków. Istnieją inne leki na alergię, które można bezpieczniej przyjmować z rasagiliną.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- bardzo silna senność
- zawroty głowy lub chwiejność
- splątanie lub dezorientacja
- trudność z oddaniem moczu
- silna suchość w ustach
- nieostre widzenie
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PD – synergizm, PD – sumowanie
- Początek
- szybki (godziny)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Nie łącz klemastyny z rasagiliną – połączenie jest przeciwwskazane.[1][2][3] W leczeniu alergii u pacjenta przyjmującego rasagilinę wybierz lek przeciwhistaminowy II generacji o słabym działaniu ośrodkowym i bez działania przeciwcholinergicznego. Unikaj preparatów złożonych z pseudoefedryną lub efedryną, ponieważ sympatykomimetyków nie zaleca się łączyć z rasagiliną.[4] Jeśli pacjent już przyjmuje oba leki, skontaktuj się z lekarzem w celu zamiany klemastyny.
Skutek kliniczny
Można się spodziewać nasilonej senności, zawrotów głowy i zaburzeń koncentracji oraz objawów przeciwcholinergicznych, takich jak suchość w ustach, zaparcie, zatrzymanie moczu, zaburzenia widzenia i splątanie. U pacjentów z chorobą Parkinsona, zwłaszcza starszych, oznacza to większe ryzyko upadków, majaczenia i pogorszenia funkcji poznawczych. Klemastyna nasila też działanie innych leków przeciwcholinergicznych, które ci pacjenci często przyjmują.[1]
Mechanizm
Inhibitory monoaminooksydazy przedłużają i nasilają działanie przeciwcholinergiczne klemastyny oraz jej hamujący wpływ na ośrodkowy układ nerwowy.[1] Rasagilina jest nieodwracalnym inhibitorem MAO typu B, więc zakaz łączenia klemastyny z inhibitorami MAO obejmuje także ją.[2] Ryzyko zostało określone dla całej grupy inhibitorów MAO, a nie w badaniach z samą rasagiliną.
Metabolizm i transportery
- Rasagilina: wrażliwy substrat CYP1A2[5]
Monitorować
- nadmierna senność i zaburzenia równowagi
- splątanie, dezorientacja, omamy
- zatrzymanie moczu i zaparcie
- suchość w ustach i zaburzenia widzenia
- upadki
Bezpieczniejsze alternatywy
loratadynadesloratadynafeksofenadynabilastynacetyryzynalewocetyryzyna
Kiedy ocena się zmienia
| odstep ≥ 14 dni od odstawienia rasagilinyrasagilina | inne zalecenie | Rasagilina hamuje MAO nieodwracalnie, więc jej działanie utrzymuje się po odstawieniu. Przed rozpoczęciem leczenia innym inhibitorem MAO lub petydyną musi upłynąć co najmniej 14 dni od odstawienia rasagiliny. Zastosowanie tego samego odstępu przed włączeniem klemastyny jest ekstrapolacją do weryfikacji przez farmaceutę. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Clemastinum Hasco 1 mg/10 ml, syrop. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/clemastinum-hasco-100130923/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Clemastinum WZF 1 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 12.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/clemastinum-wzf-100014849/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Clemastinum Aflofarm 0,5 mg/5 ml, syrop. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 13.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/clemastinum-aflofarm-100109656/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Azilect 1 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/azilect-100105492/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Azilect. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 13.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/azilect-100105492/
Niekorzystna interakcjaAlprazolam+ KlemastynaNależy unikać jednoczesnego stosowania klemastyny z alprazolamem.Nie łącz tych leków bez porozumienia z lekarzem lub farmaceutą, zapytaj o lek na alergię, który nie powoduje senności, i nie pij alkoholu.szybki (godziny)teoretyczne
Niekorzystna interakcja
Nie łącz tych leków bez porozumienia z lekarzem lub farmaceutą, zapytaj o lek na alergię, który nie powoduje senności, i nie pij alkoholu.
Alprazolam i klemastyna działają uspokajająco i nasennie, a razem ten efekt się sumuje. Możesz być bardzo senny, mieć problemy z równowagą, koncentracją i szybciej się przewrócić. Przy większych dawkach może dojść do spowolnienia oddechu, szczególnie u osób starszych. Alkohol bardzo nasila to działanie.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- silna senność lub trudność z obudzeniem się
- zawroty głowy, chwiejny chód, upadki
- płytki lub wolny oddech
- splątanie lub niewyraźna mowa
- ChPL
- niezalecane
- Mechanizm
- PD – sumowanie
- Początek
- szybki (godziny)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Należy unikać jednoczesnego stosowania klemastyny z alprazolamem[1]. U pacjenta przyjmującego alprazolam w leczeniu objawów alergii lepiej wybrać lek przeciwhistaminowy bez działania sedacyjnego. Jeśli połączenie jest konieczne, należy stosować najmniejsze skuteczne dawki przez możliwie krótki czas i zachować szczególną ostrożność, zwłaszcza u osób w podeszłym wieku[2]. Pacjent nie powinien prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn i nie może pić alkoholu[2][1].
Skutek kliniczny
Połączenie może powodować nadmierną senność, spowolnienie psychoruchowe, zaburzenia koordynacji i koncentracji oraz zwiększać ryzyko upadków. Przy większych dawkach, u osób starszych lub z chorobami układu oddechowego możliwa jest depresja oddechowa[2]. Alkohol dodatkowo nasila ten efekt i należy go całkowicie unikać[2][1].
Mechanizm
Alprazolam i klemastyna sumują działanie depresyjne na ośrodkowy układ nerwowy. Alprazolam nasila działanie hamujące OUN, w tym depresję oddechową, gdy podaje się go z innymi lekami o działaniu depresyjnym, także z lekami przeciwhistaminowymi o działaniu sedacyjnym[2]. Klemastyna w skojarzeniu z lekami hamującymi OUN, w tym z lekami przeciwlękowymi, nasila ich hamujący wpływ na OUN[1]. Interakcja ma charakter farmakodynamiczny – klemastyna nie wpływa na metabolizm alprazolamu przez CYP3A4.
Metabolizm i transportery
- Alprazolam: umiarkowanie wrażliwy substrat CYP3A4[3]
Monitorować
- nadmierna senność i spowolnienie psychoruchowe
- zaburzenia koordynacji i ryzyko upadków, zwłaszcza u osób starszych
- płytki lub spowolniony oddech
- splątanie, zaburzenia pamięci i koncentracji
Bezpieczniejsze alternatywy
Kiedy ocena się zmienia
| wiek ≥ 65pacjent | ryzyko rośnie | U osób w podeszłym wieku ryzyko depresji oddechowej, nadmiernej sedacji i upadków jest większe, dlatego połączenia należy szczególnie unikać. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Clemastinum Hasco 1 mg/10 ml, syrop. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/clemastinum-hasco-100130923/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Xanax 1 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/xanax-100071994/
- U.S. Food and Drug Administration. For Healthcare Professionals: FDA’s Examples of Drugs that Interact with CYP Enzymes and Transporter Systems. [dostęp 13.10.2026]. Dostępne na: fda.gov
Niekorzystna interakcjaBaklofen+ KlemastynaNależy unikać łączenia klemastyny z baklofenem i w miarę możliwości zastąpić ją niesedującym lekiem przeciwhistaminowym.Jeśli bierzesz baklofen, zapytaj farmaceutę o lek na alergię, który nie powoduje senności, a gdy lekarz zalecił oba leki, nie prowadź samochodu i nie pij alkoholu.szybki (godziny)teoretyczne
Niekorzystna interakcja
Jeśli bierzesz baklofen, zapytaj farmaceutę o lek na alergię, który nie powoduje senności, a gdy lekarz zalecił oba leki, nie prowadź samochodu i nie pij alkoholu.
Oba leki mogą powodować senność i osłabiać uwagę. Przyjmowane razem działają silniej, więc możesz czuć się bardzo senny, mieć zawroty głowy albo gorzej panować nad ruchami. U osób starszych łatwiej wtedy o upadek lub splątanie.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- silna senność
- zawroty głowy
- chwiejność lub upadki
- splątanie
- spowolnione myślenie i reakcje
- ChPL
- niezalecane
- Mechanizm
- PD – sumowanie
- Początek
- szybki (godziny)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Należy unikać łączenia klemastyny z baklofenem i w miarę możliwości zastąpić ją niesedującym lekiem przeciwhistaminowym[1]. Jeśli połączenie jest konieczne, stosuje się najmniejsze skuteczne dawki, ocenia stopień senności po włączeniu drugiego leku i odradza prowadzenie pojazdów oraz picie alkoholu[2].
Skutek kliniczny
Nasilona senność, zawroty głowy, spowolnienie psychoruchowe i zaburzenia koncentracji. U osób starszych rośnie ryzyko splątania i upadków. Połączenie upośledza zdolność prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn.
Mechanizm
Oba leki hamują ośrodkowy układ nerwowy i ich działanie uspokajające się sumuje. Baklofen nasila działanie uspokajające innych leków działających na ośrodkowy układ nerwowy[2]. Klemastyna jako lek przeciwhistaminowy pierwszej generacji nasila hamujące działanie leków depresyjnych dla ośrodkowego układu nerwowego[1].
Monitorować
- stopień senności i sprawność psychoruchowa
- zawroty głowy i ryzyko upadków
- stan świadomości (splątanie) u osób starszych
Bezpieczniejsze alternatywy
Kiedy ocena się zmienia
| Podeszły wiekwiek · pacjent | ryzyko rośnie | U osób starszych sumowanie działania uspokajającego częściej prowadzi do splątania i upadków, dlatego połączenia należy szczególnie unikać. |
| Niewydolność nerekeGFR · baklofen | ryzyko rośnie | Upośledzone wydalanie baklofenu przez nerki sprzyja jego działaniom toksycznym, co nasila senność przy jednoczesnym stosowaniu klemastyny. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Clemastinum Hasco 1 mg/10 ml, syrop. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/clemastinum-hasco-100130923/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Baclofen Polpharma 10 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/baclofen-polpharma-100008642/
Niekorzystna interakcjaBuprenorfina+ KlemastynaUnikaj łączenia klemastyny z buprenorfiną i w razie potrzeby leczenia przeciwhistaminowego wybierz lek niesedatywny.Nie łącz tych leków na własną rękę – zapytaj farmaceutę o lek na alergię, który nie powoduje senności, i nie pij alkoholu.szybki (godziny)teoretyczne
Niekorzystna interakcja
Nie łącz tych leków na własną rękę – zapytaj farmaceutę o lek na alergię, który nie powoduje senności, i nie pij alkoholu.
Buprenorfina i klemastyna działają uspokajająco i razem mogą wywołać silną senność, a nawet spłycenie i spowolnienie oddechu. Oba leki mogą też nasilać suchość w ustach, zaparcia i trudności z oddawaniem moczu. Suchość w ustach może utrudniać rozpuszczanie tabletki buprenorfiny pod językiem. Na alergię są dostępne leki, które nie powodują senności.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- bardzo silna senność lub trudność z obudzeniem się
- wolny, płytki lub nieregularny oddech
- splątanie lub zawroty głowy
- bardzo suche usta, przez co tabletka nie rozpuszcza się pod językiem
- trudności z oddaniem moczu lub silne zaparcie
- ChPL
- niezalecane
- Mechanizm
- PD – sumowanie, PK – wchłanianie
- Początek
- szybki (godziny)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Unikaj łączenia klemastyny z buprenorfiną i w razie potrzeby leczenia przeciwhistaminowego wybierz lek niesedatywny.[1] Jeśli połączenie jest konieczne, ogranicz dawki i czas leczenia skojarzonego do minimum oraz obserwuj pacjenta pod kątem sedacji i depresji oddechowej.[2] Pacjent nie powinien w tym czasie pić alkoholu, który nasila hamujące działanie obu leków na ośrodkowy układ nerwowy.[2][1]
Skutek kliniczny
Połączenie opioidu z lekiem uspokajającym zwiększa ryzyko nadmiernej sedacji, depresji oddechowej, śpiączki, a nawet zgonu w wyniku addytywnego hamowania ośrodkowego układu nerwowego.[2] Możliwe jest też nasilenie suchości w ustach, zaparć, zatrzymania moczu i splątania, a przy tabletkach podjęzykowych gorsze rozpuszczanie i wchłanianie buprenorfiny.[2]
Mechanizm
Buprenorfina nasila działanie leków uspokajających, nasennych i innych środków hamujących ośrodkowy układ nerwowy.[2] Klemastyna jako sedatywny lek przeciwhistaminowy I generacji nasila hamujące działanie innych leków działających depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy.[1] Oba leki sumują także działanie przeciwcholinergiczne – buprenorfina łączona z lekami antyhistaminowymi może nasilać przeciwcholinergiczne działania niepożądane.[2] Leki cholinolityczne zmniejszają wydzielanie śliny i przez to utrudniają przyjmowanie buprenorfiny w tabletkach podjęzykowych.[2]
Metabolizm i transportery
- Buprenorfina: substrat CYP3A4[3]
Monitorować
- stopień sedacji i senności
- częstość i głębokość oddechów
- ciśnienie tętnicze
- suchość w ustach i rozpuszczanie tabletki podjęzykowej
- zaparcia i zatrzymanie moczu
- splątanie, zwłaszcza u osób starszych
Bezpieczniejsze alternatywy
Kiedy ocena się zmienia
| Podjęzykowadroga podania · buprenorfina | ryzyko rośnie | Przy tabletkach podjęzykowych dochodzi ryzyko gorszego wchłaniania buprenorfiny, bo leki cholinolityczne zmniejszają ilość śliny. |
| Przezskórnadroga podania · buprenorfina | inne zalecenie | Przy plastrach nie występuje problem wchłaniania podjęzykowego, ale ryzyko addytywnej sedacji i depresji oddechowej pozostaje. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Clemastinum Hasco 1 mg/10 ml, syrop. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/clemastinum-hasco-100130923/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Bunondol 0,2 mg, tabletki podjęzykowe. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/bunondol-100011957/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Bunondol. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 13.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/bunondol-100011957/
Niekorzystna interakcjaDekstrometorfan+ KlemastynaNajlepiej unikać łączenia klemastyny z dekstrometorfanem, a gdy alergia wymaga leczenia w trakcie kaszlu, wybrać niesedujący lek przeciwhistaminowy.Nie łącz tych leków na własną rękę i zapytaj farmaceutę o lek przeciwalergiczny, który nie powoduje senności, a jeśli musisz przyjmować oba, nie pij alkoholu i nie prowadź samochodu.szybki (godziny)teoretyczne
Niekorzystna interakcja
Nie łącz tych leków na własną rękę i zapytaj farmaceutę o lek przeciwalergiczny, który nie powoduje senności, a jeśli musisz przyjmować oba, nie pij alkoholu i nie prowadź samochodu.
Lek na kaszel z dekstrometorfanem i lek przeciwalergiczny z klemastyną mogą razem wywoływać silną senność i spowalniać reakcje. Prowadzenie samochodu lub praca przy maszynach może wtedy być niebezpieczna. Takie połączenie może też powodować uporczywe zaparcia, zwłaszcza u osób starszych. Alkohol jeszcze bardziej nasila te objawy.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- silna senność lub trudność z koncentracją
- zawroty głowy albo chwiejny chód
- brak wypróżnienia przez kilka dni, ból lub wzdęcie brzucha
- splątanie
- płytki lub spowolniony oddech
- ChPL
- niezalecane
- Mechanizm
- PD – sumowanie
- Początek
- szybki (godziny)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Najlepiej unikać łączenia klemastyny z dekstrometorfanem, a gdy alergia wymaga leczenia w trakcie kaszlu, wybrać niesedujący lek przeciwhistaminowy.[1] Jeśli połączenie jest konieczne, należy stosować najmniejsze skuteczne dawki przez możliwie krótki czas, wykluczyć alkohol oraz ostrzec pacjenta przed prowadzeniem pojazdów i obsługą maszyn.[2] Szczególną ostrożność należy zachować u osób w podeszłym wieku oraz u pacjentów przyjmujących inne leki hamujące ośrodkowy układ nerwowy lub działające antycholinergicznie.[2]
Skutek kliniczny
Połączenie nasila senność, zaburza koncentrację i spowalnia reakcje, co stwarza zagrożenie podczas prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn.[2] Istnieje znaczące ryzyko akinezji okrężnicy z ciężkimi zaparciami.[2] Alkohol dodatkowo nasila działanie obu leków na ośrodkowy układ nerwowy.[2][1]
Mechanizm
Dekstrometorfan i klemastyna działają hamująco na ośrodkowy układ nerwowy, a ich działanie uspokajające się sumuje.[2] Klemastyna nasila hamujący wpływ innych leków działających depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy.[1] Dekstrometorfan łączony z lekami o działaniu atropinowym, w tym z niektórymi lekami przeciwhistaminowymi H1, zwiększa ryzyko akinezji okrężnicy z ciężkimi zaparciami.[2]
Metabolizm i transportery
- Dekstrometorfan: wrażliwy substrat CYP2D6[3]
Monitorować
- nadmierna senność i zaburzenia koncentracji
- zawroty głowy i ryzyko upadków u osób starszych
- zaparcia i wzdęcia brzucha
- splątanie
- spłycenie oddechu przy jednoczesnym stosowaniu innych leków hamujących ośrodkowy układ nerwowy
Bezpieczniejsze alternatywy
Kiedy ocena się zmienia
| Podeszły wiekwiek · pacjent | ryzyko rośnie | U osób w podeszłym wieku sumowanie działania depresyjnego na ośrodkowy układ nerwowy zwiększa ryzyko splątania, upadków i depresji oddechowej, a działanie atropinowe sprzyja ciężkim zaparciom. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Clemastinum Hasco 1 mg/10 ml, syrop. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/clemastinum-hasco-100130923/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Tussi Drill 5 mg/5 ml, syrop. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/tussi-drill-100105606/
- U.S. Food and Drug Administration. For Healthcare Professionals: FDA’s Examples of Drugs that Interact with CYP Enzymes and Transporter Systems. [dostęp 12.10.2026]. Dostępne na: fda.gov
Niekorzystna interakcjaDifenhydramina+ KlemastynaNie łącz difenhydraminy z klemastyną – wystarczy jeden lek przeciwhistaminowy, a do leczenia alergii lepiej wybrać lek drugiej generacji.Nie łącz tych leków na własną rękę – zapytaj lekarza lub farmaceutę, który z nich wybrać.szybki (godziny)teoretyczne
Niekorzystna interakcja
Nie łącz tych leków na własną rękę – zapytaj lekarza lub farmaceutę, który z nich wybrać.
Oba leki to starsze leki przeciwalergiczne, które wywołują senność i wysuszają organizm. Przyjmowane razem mogą powodować silną senność, zawroty głowy, suchość w ustach, zaparcie albo trudności z oddawaniem moczu. U starszych osób rośnie ryzyko splątania i upadków. Jeśli masz uczulenie na jeden z tych leków, nie przyjmuj drugiego.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- bardzo silna senność lub trudność z obudzeniem się
- splątanie, dezorientacja lub omamy
- trudności z oddaniem moczu
- kołatanie serca
- zaburzenia widzenia lub ból oka
- ChPL
- niezalecane
- Mechanizm
- PD – sumowanie
- Początek
- szybki (godziny)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Nie łącz difenhydraminy z klemastyną – wystarczy jeden lek przeciwhistaminowy, a do leczenia alergii lepiej wybrać lek drugiej generacji. Klemastyny unika się razem z innymi lekami hamującymi ośrodkowy układ nerwowy.[1] Przed połączeniem difenhydraminy z innym lekiem przeciwcholinergicznym potrzebna jest konsultacja lekarska.[2] Osoba z nadwrażliwością na difenhydraminę nie powinna przyjmować klemastyny ze względu na podobną budowę chemiczną obu leków.[3] Jeśli połączenie jest konieczne, zastosuj najmniejsze skuteczne dawki i ostrzeż pacjenta przed prowadzeniem pojazdów i piciem alkoholu.
Skutek kliniczny
Najważniejszym skutkiem jest nasilona senność i spowolnienie psychoruchowe, które utrudniają prowadzenie pojazdów i zwiększają ryzyko upadków. Sumują się też objawy przeciwcholinergiczne – suchość w ustach, zaparcie, zatrzymanie moczu, zaburzenia widzenia i przyspieszenie czynności serca. U osób starszych połączenie może wywołać splątanie lub majaczenie, a u chorych z jaskrą z wąskim kątem lub przerostem gruczołu krokowego może zaostrzyć te choroby.
Mechanizm
Połączenie sumuje działanie uspokajające i przeciwcholinergiczne dwóch leków o niemal identycznym profilu. Oba leki są antagonistami receptora H1 pierwszej generacji z grupy pochodnych etanoloaminy, przenikają do ośrodkowego układu nerwowego i blokują receptory muskarynowe. Difenhydramina nasila uspokajające działanie innych leków hamujących ośrodkowy układ nerwowy oraz działanie leków przeciwcholinergicznych.[2] Klemastyna nasila hamujące działanie innych leków na ośrodkowy układ nerwowy i może nasilać działanie leków przeciwcholinergicznych.[1]
Metabolizm i transportery
Monitorować
- nadmierna senność i sprawność psychoruchowa
- splątanie lub majaczenie u osób starszych
- zatrzymanie moczu i zaparcie
- suchość w ustach i zaburzenia widzenia
- przyspieszona czynność serca
Bezpieczniejsze alternatywy
Kiedy ocena się zmienia
| Wiek podeszływiek · pacjent | ryzyko rośnie | U osób starszych sumowanie działania przeciwcholinergicznego i uspokajającego szczególnie zwiększa ryzyko splątania, majaczenia, zatrzymania moczu i upadków. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Clemastinum Hasco 1 mg/10 ml, syrop. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/clemastinum-hasco-100130923/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Nodisen 50 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/nodisen-100391150/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Clemastinum WZF 1 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 12.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/clemastinum-wzf-100014849/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Nodisen. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 12.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/nodisen-100391150/
Oznaczenia na tej stronie
- Połączenie przeciwwskazaneNie łączyć
- Niekorzystna interakcjaUnikać albo zmienić sposób stosowania
- Interakcja o niejasnym znaczeniuPoinformować pacjenta o możliwych objawach
- Interakcja nieistotna klinicznieMożna łączyć
Klasyfikacja ryzyka według podręcznika „Istotne interakcje leków. Praktyczny przewodnik”, wyd. II.