Interakcje / Ospemifen / Ospemifen i paracetamol
Jaki opis pokazać?
Interakcja nieistotna klinicznie
Leki można stosować razem bez zmiany dawkowania.
Przyjmuj oba leki jak dotychczas i sprawdzaj, czy inne leki, które bierzesz, nie zawierają paracetamolu.
Interakcja nieistotna klinicznieOspemifen+ ParacetamolLeki można stosować razem bez zmiany dawkowania.Przyjmuj oba leki jak dotychczas i sprawdzaj, czy inne leki, które bierzesz, nie zawierają paracetamolu.nieznanyteoretyczne
Interakcja nieistotna klinicznie
Przyjmuj oba leki jak dotychczas i sprawdzaj, czy inne leki, które bierzesz, nie zawierają paracetamolu.
Paracetamol możesz przyjmować razem z ospemifenem. Te leki nie wpływają na siebie w sposób, który miałby znaczenie dla twojego zdrowia. Pilnuj tylko, żeby nie przekraczać dawki paracetamolu podanej w ulotce, bo jest on też w wielu lekach na przeziębienie.
- ChPL
- brak wzmianki
- Mechanizm
- PK – metabolizm
- Początek
- nieznany
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Leki można stosować razem bez zmiany dawkowania. Paracetamol należy dawkować zgodnie z zaleceniami dla danego produktu i nie przekraczać dawki dobowej.
Skutek kliniczny
Nie oczekuje się zmiany skuteczności ani bezpieczeństwa żadnego z leków. Teoretycznie możliwy jest niewielki wzrost ekspozycji na paracetamol bez znaczenia klinicznego przy dawkowaniu zgodnym z zaleceniami.
Mechanizm
Klinicznie istotna interakcja farmakokinetyczna nie jest spodziewana. Ospemifen i 4-hydroksyospemifen hamują in vitro glukuronidację zależną głównie od UGT1A3 i UGT1A9, a przy lekach metabolizowanych głównie przez te enzymy zaleca się ostrożność.[1] Paracetamol jest sprzęgany z kwasem glukuronowym przez kilka izoform UGT, w tym UGT1A1, UGT1A6 i UGT1A9, oraz w dużym stopniu siarczanowany, więc częściowe zahamowanie jednej izoformy nie powinno istotnie zmieniać jego klirensu. Ospemifen nie zmienia w klinicznie istotnym zakresie aktywności CYP2C9, CYP3A4, CYP2C19 ani CYP2B6.[1] Ospemifen nie jest induktorem enzymów wątrobowych, a to induktory zwiększają ryzyko hepatotoksyczności paracetamolu.[2] Paracetamol nie wpływa na enzymy metabolizujące ospemifen.
Metabolizm i transportery
- Ospemifen: słaby inhibitor CYP2B6[3], słaby inhibitor CYP2C19[3], słaby inhibitor CYP2C8[3], słaby inhibitor CYP2C9[3], słaby inhibitor CYP2D6[3], słaby induktor CYP2B6[3], słaby induktor CYP3A4[3], substrat CYP2C19[3], substrat CYP2C9[3], drugorzędny szlak substrat CYP3A4[3], substrat UGT1A1[3], substrat UGT2B7[3]
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Senshio 60 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/senshio-100338167/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Paracetamol Biofarm 1000 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/paracetamol-biofarm-100282722/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Senshio. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 12.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/senshio-100338167/
Alkohol przy tych lekach
Interakcja nieistotna klinicznieOspemifena alkoholNie trzeba zmieniać leczenia ani zaleceń dotyczących umiarkowanego spożycia alkoholu.Przyjmuj ospemifen jak dotychczas, a alkohol pij z umiarem i ogranicz go, jeśli zauważysz, że nasila uderzenia gorąca.nieznanyteoretyczne
Interakcja nieistotna klinicznie
Przyjmuj ospemifen jak dotychczas, a alkohol pij z umiarem i ogranicz go, jeśli zauważysz, że nasila uderzenia gorąca.
Ospemifen i alkohol nie wpływają na siebie w istotny sposób. Możesz okazjonalnie wypić alkohol w umiarkowanej ilości bez zmiany sposobu przyjmowania leku. U niektórych kobiet alkohol nasila uderzenia gorąca, które mogą też występować podczas leczenia ospemifenem. Jeśli pijesz dużo i regularnie albo masz chorą wątrobę, powiedz o tym lekarzowi.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- nasilone uderzenia gorąca po alkoholu
- zażółcenie skóry lub oczu
- ciemny mocz
- ChPL
- brak wzmianki
- Mechanizm
- PK – metabolizm
- Początek
- nieznany
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Nie trzeba zmieniać leczenia ani zaleceń dotyczących umiarkowanego spożycia alkoholu. U pacjentki, która nadużywa alkoholu lub ma rozpoznaną chorobę wątroby, warto zasugerować omówienie leczenia z lekarzem.
Skutek kliniczny
Umiarkowane picie alkoholu nie powinno zmieniać skuteczności ani bezpieczeństwa ospemifenu. Alkohol może u części kobiet wyzwalać lub nasilać uderzenia gorąca, które są też częstym działaniem niepożądanym ospemifenu, ale nie jest to interakcja potwierdzona badaniami. Przewlekłe nadużywanie alkoholu z uszkodzeniem wątroby może teoretycznie zmieniać metabolizm ospemifenu, który jest przekształcany głównie w wątrobie.
Mechanizm
Nie opisano klinicznie istotnej interakcji ospemifenu z alkoholem. ChPL ospemifenu nie wymienia alkoholu ani w przeciwwskazaniach, ani wśród interakcji[1]. Ekspozycję na ospemifen istotnie zmieniają inhibitory CYP3A4 i CYP2C9, takie jak flukonazol, oraz silne induktory, takie jak ryfampicyna, która zmniejszała AUC ospemifenu o 58%[1]. Etanol nie jest ani silnym inhibitorem, ani silnym induktorem tych enzymów. Przewlekłe picie indukuje głównie CYP2E1, który nie odgrywa istotnej roli w metabolizmie ospemifenu, dlatego wpływ na farmakokinetykę jest jedynie teoretyczny. Ospemifen nie działa depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy, więc nie należy oczekiwać nasilenia sedacji.
Metabolizm i transportery
- Ospemifen: słaby inhibitor CYP2B6[2], słaby inhibitor CYP2C19[2], słaby inhibitor CYP2C8[2], słaby inhibitor CYP2C9[2], słaby inhibitor CYP2D6[2], słaby induktor CYP2B6[2], słaby induktor CYP3A4[2], substrat CYP2C19[2], substrat CYP2C9[2], drugorzędny szlak substrat CYP3A4[2], substrat UGT1A1[2], substrat UGT2B7[2]
Monitorować
- nasilenie uderzeń gorąca u pacjentek pijących regularnie
- objawy choroby wątroby u osób przewlekle nadużywających alkoholu
Kiedy ocena się zmienia
| Przewlekłe nadużywanie alkoholu lub alkoholowa choroba wątrobyilość alkoholu · pacjent | inne zalecenie | Ospemifen jest metabolizowany głównie w wątrobie, dlatego u osób z alkoholowym uszkodzeniem wątroby przed rozpoczęciem lub kontynuacją leczenia potrzebna jest ocena czynności wątroby przez lekarza. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Senshio 60 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/senshio-100338167/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Senshio. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/senshio-100338167/
Połączenie przeciwwskazaneParacetamola alkoholU osoby pijącej regularnie dawka dobowa paracetamolu nie powinna przekraczać 2 g, a leczenie bez porady lekarza powinno trwać najkrócej, jak to możliwe.Przyjmuj najwyżej 2 g paracetamolu na dobę, jeśli codziennie pijesz alkohol.opóźniony (dni)badania kliniczne
Połączenie przeciwwskazane
Przyjmuj najwyżej 2 g paracetamolu na dobę, jeśli codziennie pijesz alkohol.
Paracetamol w zalecanych dawkach nie szkodzi wątrobie, ale u osób, które piją alkohol codziennie, wątroba gorzej go znosi. Takie osoby mogą przyjąć najwyżej 2 g na dobę, czyli 4 tabletki po 500 mg. Uszkodzenie wątroby nie boli od razu, objawy pojawiają się po 1–3 dniach. Paracetamol jest też w części leków na przeziębienie, więc łatwo przekroczyć dawkę.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- nudności i wymioty po przyjęciu leku
- ból pod prawym łukiem żebrowym
- zażółcenie skóry lub oczu
- senność i splątanie
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PK – metabolizm
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- badania kliniczne
Postępowanie
U osoby pijącej regularnie dawka dobowa paracetamolu nie powinna przekraczać 2 g, a leczenie bez porady lekarza powinno trwać najkrócej, jak to możliwe. Należy sprawdzić, czy pacjent nie przyjmuje paracetamolu w kilku preparatach naraz, na przykład w leku na przeziębienie i w tabletkach przeciwbólowych. Okazjonalny napój alkoholowy przy standardowej dawce nie wymaga zmiany dawkowania. Przy podejrzeniu przedawkowania pacjent wymaga pilnej oceny w szpitalu, bo o podaniu acetylocysteiny decyduje stężenie paracetamolu we krwi.
Skutek kliniczny
U osób pijących przewlekle uszkodzenie wątroby opisywano po dawkach niewiele większych od zalecanych, a jego objawy pojawiają się po 24–72 godzinach. W badaniach z randomizacją u osób uzależnionych od alkoholu krótkie stosowanie paracetamolu w dawce 4 g na dobę nie zwiększało aktywności aminotransferaz, więc ryzyko dotyczy przede wszystkim dawek ponad zalecane, dłuższego stosowania i niedożywienia[1].
Mechanizm
Przy dawkach leczniczych niewielka część paracetamolu przechodzi z udziałem CYP2E1 i CYP3A4 w toksyczną N-acetylo-p-benzochinoiminę (NAPQI), którą unieszkodliwia glutation. Przewlekłe picie indukuje CYP2E1 i zmniejsza zapasy glutationu, więc więcej NAPQI uszkadza hepatocyty[2]. Po jednorazowym wypiciu alkoholu jest odwrotnie, bo etanol konkuruje o CYP2E1 i przejściowo hamuje tworzenie NAPQI, a ryzyko rośnie w pierwszych dniach po odstawieniu alkoholu, gdy enzym jest wciąż indukowany.
Monitorować
- łączna dawka paracetamolu ze wszystkich preparatów
- aminotransferazy u osób przewlekle pijących przy dłuższym stosowaniu
- objawy uszkodzenia wątroby
Kiedy ocena się zmienia
| ilość alkoholu ≥ 3 porcje dziennie przez dłuższy czaspacjent | inne zalecenie | Przewlekłe picie indukuje CYP2E1 i zmniejsza zapasy glutationu, dlatego dawka dobowa nie powinna przekraczać 2 g. |
| Powyżej 4 g na dobędawka · paracetamol | ryzyko rośnie | Przy dawkach powyżej 4 g na dobę i przewlekłym piciu zapasy glutationu nie wystarczają do unieszkodliwienia NAPQI. |
| Kilka dni po zaprzestaniu przewlekłego piciaodstep · pacjent | ryzyko rośnie | Po odstawieniu alkoholu CYP2E1 pozostaje przez kilka dni indukowany, a etanol przestaje z nim konkurować, więc tworzenie NAPQI jest wtedy największe. |
Źródła
- Kuffner EK, Dart RC, Bogdan GM, Hill RE, Casper E, Darton L. Effect of maximal daily doses of acetaminophen on the liver of alcoholic patients: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Arch Intern Med. 2001;161(18):2247-52. doi: 10.1001/archinte.161.18.2247. PMID: 11575982.
- Hedgpeth B, Missall R, Bambaci A, Smolen M, Yavuz S, Cottrell J, et al. A Review of Bioinformatics Tools to Understand Acetaminophen-Alcohol Interaction. Medicines (Basel). 2019;6(3). doi: 10.3390/medicines6030079. PMID: 31349598.
Inne interakcje tych leków 51
Połączenie przeciwwskazaneParacetamol+ NimesulidPołączenie można stosować krótko, w bólu ostrym.Można przyjmować oba leki krótko, bez alkoholu i bez przekraczania dawek.opóźniony (dni)teoretyczne
Połączenie przeciwwskazane
Można przyjmować oba leki krótko, bez alkoholu i bez przekraczania dawek.
Nimesulid i paracetamol działają przeciwbólowo i można je przyjmować razem przez krótki czas. Nie wiadomo, czy razem bardziej obciążają wątrobę, bo nikt tego nie zbadał. Nimesulid może uszkodzić wątrobę, a paracetamol w zbyt dużej dawce również. Dlatego trzeba pilnować dawek i nie pić alkoholu w czasie leczenia.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- zażółcenie skóry lub oczu
- ciemny mocz
- ból pod prawym łukiem żebrowym
- brak apetytu i nudności
- ChPL
- przeciwwskazane
- Mechanizm
- PD – sumowanie
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Połączenie można stosować krótko, w bólu ostrym. Nimesulid podaje się w dawce 100 mg 2 razy na dobę, najdłużej 15 dni, a paracetamol w dawce nieprzekraczającej 4 g na dobę. Połączenia nie należy stosować u osób z chorobą wątroby lub nadużywających alkoholu. Pacjent powinien znać objawy uszkodzenia wątroby.
Skutek kliniczny
Nie ma badań, które oceniałyby bezpieczeństwo wątrobowe tego połączenia. Przy dawkach leczniczych i krótkim leczeniu wzrost ryzyka jest wątpliwy, a przy przekroczeniu dawki paracetamolu dwa leki obciążające wątrobę mogą sumować swoje działanie[1].
Mechanizm
Nimesulid może wywołać idiosynkratyczne uszkodzenie wątroby, a paracetamol w dawkach leczniczych nie uszkadza wątroby, ale po przekroczeniu dawki tworzy toksyczny metabolit NAPQI. Leki nie wpływają na swoją farmakokinetykę. Sumowanie się hepatotoksyczności jest hipotezą bez danych klinicznych, a działanie przeciwbólowe obu leków się dodaje.
Metabolizm i transportery
Monitorować
- objawy uszkodzenia wątroby
- aminotransferazy przy objawach
Kiedy ocena się zmienia
| Nadużywanie alkoholuilość alkoholu · pacjent | ryzyko rośnie | Nadużywanie alkoholu jest przeciwwskazaniem do nimesulidu, a paracetamol u takiej osoby ogranicza się do 2 g na dobę. |
| Powyżej 4 g na dobędawka · paracetamol | ryzyko rośnie | Powyżej 4 g na dobę zapasy glutationu mogą nie wystarczyć do unieszkodliwienia NAPQI, co dokłada się do ryzyka hepatotoksyczności nimesulidu. |
Źródła
- Patil S, Nadaf N, Gupta S, Barai P, Makhija S, Lodha P, et al. A Comparative Analysis of the Efficacy and Safety of Nimesulide/Paracetamol Fixed-Dose Combination With Other NSAIDs in Acute Pain Management: A Randomized, Prospective, Multicenter, Active-Controlled Study (the SAFE-2 Study). Cureus. 2024;16(4):e58859. doi: 10.7759/cureus.58859. PMID: 38800230.
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Aulin. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/aulin-100085789/
Niekorzystna interakcjaDziurawiec+ OspemifenUnikaj systematycznego przyjmowania dziurawca w trakcie leczenia ospemifenem.Nie przyjmuj regularnie dziurawca w czasie leczenia ospemifenem, a jeśli go potrzebujesz – porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą.opóźniony (dni)badania kliniczne
Niekorzystna interakcja
Nie przyjmuj regularnie dziurawca w czasie leczenia ospemifenem, a jeśli go potrzebujesz – porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą.
Dziurawiec przyspiesza rozkład ospemifenu w organizmie. Przez to ospemifen może działać słabiej i gorzej łagodzić suchość pochwy oraz ból podczas współżycia. Dotyczy to zwłaszcza regularnego przyjmowania dziurawca w herbatkach, kroplach lub tabletkach.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- powrót lub nasilenie suchości pochwy
- ból lub dyskomfort podczas współżycia
- brak poprawy mimo regularnego przyjmowania ospemifenu
- ChPL
- ostrożność
- Mechanizm
- PK – metabolizm
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- badania kliniczne
Postępowanie
Unikaj systematycznego przyjmowania dziurawca w trakcie leczenia ospemifenem. Jeśli pacjentka musi stosować oba produkty, oceniaj skuteczność ospemifenu i pamiętaj, że indukcja enzymów rozwija się stopniowo i ustępuje również stopniowo po odstawieniu dziurawca.
Skutek kliniczny
Mniejsze stężenie ospemifenu we krwi może osłabić jego działanie kliniczne, czyli łagodzenie objawów atrofii sromu i pochwy, takich jak suchość pochwy i ból podczas stosunku.[1] Nie oczekuje się nasilenia działań niepożądanych ospemifenu.
Mechanizm
Dziurawiec indukuje enzymy metabolizujące ospemifen i może zmniejszać jego ekspozycję. Ospemifen jest metabolizowany głównie przez CYP3A4 i CYP2C9, a silny induktor tych enzymów – ryfampicyna – zmniejszał AUC ospemifenu o 58%.[1] Dziurawiec zwyczajny należy do silnych induktorów enzymów, dlatego oczekuje się podobnego zmniejszenia ekspozycji na ospemifen.[1] Systematyczne przyjmowanie ziela dziurawca aktywuje cytochrom P450 i osłabia działanie leków metabolizowanych tą drogą.[2]
Metabolizm i transportery
Wspólny mechanizm:
- Dziurawiec: silny induktor CYP3A4[3]
- Ospemifen: słaby inhibitor CYP2B6[4], słaby inhibitor CYP2C19[4], słaby inhibitor CYP2C8[4], słaby inhibitor CYP2C9[4], słaby inhibitor CYP2D6[4], słaby induktor CYP2B6[4], słaby induktor CYP3A4[4], substrat CYP2C19[4], substrat CYP2C9[4], drugorzędny szlak substrat CYP3A4[4], substrat UGT1A1[4], substrat UGT2B7[4]
Monitorować
- skuteczność ospemifenu – nasilenie suchości pochwy i dyspareunii
- powrót objawów atrofii sromu i pochwy po włączeniu dziurawca
Kiedy ocena się zmienia
| Stosowanie sporadyczneczas leczenia · dziurawiec | ryzyko maleje | Indukcję enzymów opisano przy systematycznym przyjmowaniu dziurawca, dlatego pojedyncze, sporadyczne użycie ma mniejsze znaczenie kliniczne. |
| Odstawienie dziurawca w trakcie leczenia ospemifenemkolejność włączenia · dziurawiec | inne zalecenie | Po odstawieniu dziurawca indukcja ustępuje stopniowo, więc pełne działanie ospemifenu może wrócić z opóźnieniem. Oceń skuteczność leczenia po kilku tygodniach. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Senshio 60 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/senshio-100338167/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Digestonic -, płyn doustny. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/digestonic-100018913/
- U.S. Food and Drug Administration. For Healthcare Professionals: FDA’s Examples of Drugs that Interact with CYP Enzymes and Transporter Systems. [dostęp 12.10.2026]. Dostępne na: fda.gov
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Senshio. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 12.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/senshio-100338167/
Niekorzystna interakcjaKarbamazepina+ ParacetamolDoraźne przyjmowanie paracetamolu w zalecanych dawkach jest dopuszczalne, ale należy unikać długotrwałego, regularnego stosowania i dawek maksymalnych.Przyjmuj paracetamol tylko doraźnie w dawkach z ulotki, nie zwiększaj ich samodzielnie, nie pij alkoholu, a jeśli potrzebujesz go codziennie przez dłuższy czas, zapytaj lekarza lub farmaceutę.opóźniony (dni)badania kliniczne
Niekorzystna interakcja
Przyjmuj paracetamol tylko doraźnie w dawkach z ulotki, nie zwiększaj ich samodzielnie, nie pij alkoholu, a jeśli potrzebujesz go codziennie przez dłuższy czas, zapytaj lekarza lub farmaceutę.
Karbamazepina przyspiesza rozkład paracetamolu w wątrobie. Przez to paracetamol może działać słabiej i krócej. Przy częstym przyjmowaniu lub dużych dawkach rośnie ryzyko uszkodzenia wątroby. Pojedyncze dawki przy bólu lub gorączce są zwykle bezpieczne.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- zażółcenie skóry lub białek oczu
- ciemny mocz
- ból pod prawym łukiem żebrowym
- nudności i brak apetytu
- nietypowe, silne zmęczenie
- ChPL
- ostrożność
- Mechanizm
- PK – metabolizm
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- badania kliniczne
Postępowanie
Doraźne przyjmowanie paracetamolu w zalecanych dawkach jest dopuszczalne, ale należy unikać długotrwałego, regularnego stosowania i dawek maksymalnych. Przy dłuższym leczeniu może być konieczne dostosowanie dawki paracetamolu do potrzeb klinicznych[1]. Przy regularnym stosowaniu warto kontrolować aktywność enzymów wątrobowych i przestrzec pacjenta przed samodzielnym zwiększaniem dawek oraz piciem alkoholu.
Skutek kliniczny
Długotrwałe łączenie karbamazepiny z paracetamolem może wiązać się z hepatotoksycznością[2]. Działanie przeciwbólowe i przeciwgorączkowe paracetamolu może być słabsze i krótsze, co skłania pacjentów do zwiększania dawek i dodatkowo podnosi ryzyko uszkodzenia wątroby[3].
Mechanizm
Karbamazepina indukuje enzymy cytochromu P-450 i przyspiesza metabolizm paracetamolu[1]. Leki zwiększające metabolizm wątrobowy, w tym karbamazepina, nasilają powstawanie toksycznego metabolitu paracetamolu i mogą prowadzić do uszkodzenia wątroby nawet przy zalecanych dawkach paracetamolu[4][5]. Przyspieszony rozkład paracetamolu skraca też czas jego działania.
Metabolizm i transportery
Monitorować
- aktywność AlAT i AspAT przy długotrwałym stosowaniu paracetamolu
- skuteczność przeciwbólowa paracetamolu
- objawy uszkodzenia wątroby
Kiedy ocena się zmienia
| Doraźnie, pojedyncze dawkiczas leczenia · paracetamol | ryzyko maleje | Sporadyczne dawki paracetamolu w zalecanym zakresie wiążą się z małym ryzykiem klinicznym. Głównym problemem pozostaje możliwe słabsze działanie przeciwbólowe. |
| Regularnie, codziennie przez dłuższy czasczas leczenia · paracetamol | ryzyko rośnie | Długotrwałe łączenie karbamazepiny i paracetamolu może wiązać się z hepatotoksycznością. Należy rozważyć kontrolę enzymów wątrobowych i ocenę zasadności przewlekłego stosowania paracetamolu. |
| Maksymalna dawka dobowadawka · paracetamol | ryzyko rośnie | Dawki zbliżone do maksymalnych zwiększają ilość toksycznego metabolitu powstającego przy indukcji enzymów. U pacjentów leczonych karbamazepiną należy unikać dawek maksymalnych paracetamolu. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Finlepsin 200 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/finlepsin-100116679/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Tegretol CR 200 200 mg, tabletki o zmodyfikowanym uwalnianiu. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/tegretol-cr-200-100065953/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Paracetamol Hasco 500 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/paracetamol-hasco-100257121/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Paracetamol Biofarm 1000 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/paracetamol-biofarm-100282722/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Paracetamol Aflofarm 120 mg/5 ml, zawiesina doustna. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/paracetamol-aflofarm-100124845/
- U.S. Food and Drug Administration. For Healthcare Professionals: FDA’s Examples of Drugs that Interact with CYP Enzymes and Transporter Systems. [dostęp 11.10.2026]. Dostępne na: fda.gov
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Finlepsin. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 11.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/finlepsin-100116679/
Niekorzystna interakcjaOrlistat+ OspemifenOspemifen można łączyć z orlistatem z zachowaniem ostrożności i pod kontrolą skuteczności leczenia.Przyjmuj oba leki zgodnie z zaleceniami i powiedz lekarzowi, jeśli po rozpoczęciu orlistatu wróci suchość pochwy lub ból podczas współżycia.opóźniony (dni)teoretyczne
Niekorzystna interakcja
Przyjmuj oba leki zgodnie z zaleceniami i powiedz lekarzowi, jeśli po rozpoczęciu orlistatu wróci suchość pochwy lub ból podczas współżycia.
Lek na odchudzanie orlistat zmniejsza wchłanianie tłuszczu z jedzenia. Ospemifen dobrze wchłania się właśnie w obecności tłuszczu, więc przy orlistacie może działać słabiej. Oba leki możesz przyjmować razem, ale obserwuj, czy dolegliwości ze strony pochwy nie wracają.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- powrót lub nasilenie suchości pochwy
- ból lub dyskomfort podczas współżycia
- pieczenie lub swędzenie okolic intymnych
- ChPL
- ostrożność
- Mechanizm
- PK – wchłanianie
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
Ospemifen można łączyć z orlistatem z zachowaniem ostrożności i pod kontrolą skuteczności leczenia[1]. Po włączeniu orlistatu należy ocenić, czy objawy atrofii sromu i pochwy nie nasilają się ponownie. Przy wyraźnym osłabieniu działania ospemifenu trzeba rozważyć odstawienie orlistatu albo zmianę leczenia atrofii.
Skutek kliniczny
Możliwe zmniejszenie ekspozycji na ospemifen i osłabienie jego działania, czyli słabsze ustępowanie objawów atrofii sromu i pochwy, w tym dyspareunii[1]. Nie oczekuje się wpływu ospemifenu na działanie orlistatu.
Mechanizm
Ospemifen jest substancją silnie lipofilną, a jego wchłanianie zależy od obecności tłuszczu w przewodzie pokarmowym. Orlistat hamuje lipazy żołądkowo-jelitowe i ogranicza trawienie oraz wchłanianie tłuszczów, przez co może zmniejszać wchłanianie ospemifenu[1]. Orlistat w podobny sposób zaburza wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach[2].
Metabolizm i transportery
- Ospemifen: słaby inhibitor CYP2B6[3], słaby inhibitor CYP2C19[3], słaby inhibitor CYP2C8[3], słaby inhibitor CYP2C9[3], słaby inhibitor CYP2D6[3], słaby induktor CYP2B6[3], słaby induktor CYP3A4[3], substrat CYP2C19[3], substrat CYP2C9[3], drugorzędny szlak substrat CYP3A4[3], substrat UGT1A1[3], substrat UGT2B7[3]
Monitorować
- nasilenie suchości pochwy i dyspareunii po włączeniu orlistatu
- ogólna ocena skuteczności ospemifenu na kolejnych wizytach
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Senshio 60 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/senshio-100338167/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Xenical 120 mg, kapsułki twarde. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/xenical-100237124/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Senshio. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 12.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/senshio-100338167/
Niekorzystna interakcjaParacetamol+ IzoniazydU pacjenta leczonego izoniazydem należy unikać paracetamolu i zastosować inny lek przeciwbólowy, zwłaszcza przy dłuższej terapii izoniazydem.Nie bierz paracetamolu w trakcie leczenia izoniazydem i przez 2 dni po jego zakończeniu, tylko zapytaj farmaceutę lub lekarza o inny lek przeciwbólowy.opóźniony (dni)badania kliniczne
Niekorzystna interakcja
Nie bierz paracetamolu w trakcie leczenia izoniazydem i przez 2 dni po jego zakończeniu, tylko zapytaj farmaceutę lub lekarza o inny lek przeciwbólowy.
Lek na gruźlicę z izoniazydem zmienia sposób, w jaki wątroba przerabia paracetamol. Oba leki mogą obciążać wątrobę, a razem ryzyko jej uszkodzenia rośnie, nawet przy zwykłych dawkach paracetamolu. Ryzyko utrzymuje się jeszcze przez około 2 dni po zakończeniu leczenia izoniazydem.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- zażółcenie skóry lub białek oczu
- ciemny mocz
- ból pod prawymi żebrami
- nudności lub wymioty
- utrata apetytu
- nietypowe zmęczenie
- ChPL
- ostrożność
- Mechanizm
- PK – metabolizm, PD – sumowanie
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- badania kliniczne
Postępowanie
U pacjenta leczonego izoniazydem należy unikać paracetamolu i zastosować inny lek przeciwbólowy, zwłaszcza przy dłuższej terapii izoniazydem. Jeśli paracetamol jest konieczny, należy stosować go możliwie krótko, poinformować pacjenta o objawach zapalenia wątroby i kontrolować parametry wątrobowe. Ryzyko utrzymuje się do około 48 godzin po odstawieniu izoniazydu.
Skutek kliniczny
Połączenie zwiększa ryzyko polekowego uszkodzenia wątroby, nawet przy zalecanych dawkach paracetamolu. Opisano przypadek pacjentki leczonej izoniazydem, u której po łącznej dawce paracetamolu nieprzekraczającej 11,5 g rozwinęła się zagrażająca życiu niewydolność wątroby i nerek.
Mechanizm
Izoniazyd wpływa na izoenzym CYP2E1, który utlenia paracetamol do toksycznego metabolitu N-acetylo-p-benzochinonoiminy (NAPQI). W czasie podawania izoniazydu ta droga jest hamowana – w badaniu klinicznym ilość metabolitów powstających przez sprzęganie z glutationem zmniejszyła się o 69,7%, a całkowity klirens paracetamolu o 15,2%, bez wpływu na nieoksydacyjne drogi metabolizmu. U powolnych acetylatorów 24 godziny po odstawieniu izoniazydu ilość metabolitów oksydacyjnych paracetamolu wzrosła o 56%, a po 48 godzinach wróciła do normy, co wskazuje, że izoniazyd jednocześnie indukuje CYP2E1. Wytwarzanie NAPQI może więc rosnąć zwłaszcza wtedy, gdy stężenie izoniazydu spada, a do tego oba leki same w sobie są hepatotoksyczne.
Monitorować
- aktywność ALT i AST
- stężenie bilirubiny
- objawy zapalenia wątroby (żółtaczka, ciemny mocz, ból w prawym podżebrzu, nudności)
Bezpieczniejsze alternatywy
Kiedy ocena się zmienia
| Terapia długotrwałaczas leczenia · izoniazyd | ryzyko rośnie | Przy dłuższej terapii izoniazydem autorzy zalecają unikanie paracetamolu, a gdy jest konieczny, uczulenie pacjenta na objawy zapalenia wątroby. |
| odstep ≥ 48 h od ostatniej dawki izoniazyduizoniazyd | ryzyko maleje | Metabolizm paracetamolu normalizuje się po około 48 godzinach od odstawienia izoniazydu, natomiast po 24 godzinach utlenianie paracetamolu jest przejściowo zwiększone. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Paracetamol Biofarm 1000 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/paracetamol-biofarm-100282722/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Paracetamol Aflofarm 120 mg/5 ml, zawiesina doustna. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/paracetamol-aflofarm-100124845/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Paracetamol Hasco 500 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/paracetamol-hasco-100257121/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Nidrazid 100 mg, tabletki. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/nidrazid-100212130/
Niekorzystna interakcjaParacetamol+ ImatynibParacetamol można stosować u pacjenta leczonego imatynibem, ale w najmniejszej skutecznej dawce i możliwie krótko, z unikaniem dużych dawek i długotrwałego codziennego przyjmowania.Przyjmuj paracetamol tylko wtedy, gdy go potrzebujesz, w najmniejszej skutecznej dawce, a jeśli bierzesz go codziennie dłużej niż kilka dni, powiedz o tym lekarzowi prowadzącemu leczenie imatynibem.nieznanybadania kliniczne
Niekorzystna interakcja
Przyjmuj paracetamol tylko wtedy, gdy go potrzebujesz, w najmniejszej skutecznej dawce, a jeśli bierzesz go codziennie dłużej niż kilka dni, powiedz o tym lekarzowi prowadzącemu leczenie imatynibem.
Paracetamol możesz przyjmować doraźnie podczas leczenia imatynibem, ale nie w dużych dawkach i nie codziennie przez dłuższy czas. Oba leki mogą obciążać wątrobę, a imatynib może utrudniać organizmowi usuwanie paracetamolu. Przy zwykłych dawkach nie wykazano takiego wpływu, ale większych dawek nie sprawdzano.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- zażółcenie skóry lub białek oczu
- ciemny mocz
- ból pod prawym łukiem żebrowym
- nudności, wymioty lub utrata apetytu
- nietypowe zmęczenie
- ChPL
- ostrożność
- Mechanizm
- PK – metabolizm, PD – sumowanie
- Początek
- nieznany
- Dowody
- badania kliniczne
Postępowanie
Paracetamol można stosować u pacjenta leczonego imatynibem, ale w najmniejszej skutecznej dawce i możliwie krótko, z unikaniem dużych dawek i długotrwałego codziennego przyjmowania. Duże dawki imatynibu i paracetamolu należy łączyć ostrożnie.[1] Przy regularnym stosowaniu paracetamolu warto kontrolować parametry czynności wątroby, zwłaszcza u pacjentów z chorobą wątroby, nadużywających alkoholu lub otrzymujących inne leki hepatotoksyczne.
Skutek kliniczny
Przy dużych dawkach obu leków możliwe jest zwiększenie ryzyka uszkodzenia wątroby wskutek nakładania się działania hepatotoksycznego i ewentualnego zahamowania sprzęgania paracetamolu. Przy imatynibie 400 mg i pojedynczej dawce paracetamolu 1000 mg nie wykazano zmian farmakokinetycznych.[2]
Mechanizm
Imatynib hamuje in vitro sprzęganie paracetamolu z kwasem glukuronowym przy wartości Ki 58,5 µmol/l, co teoretycznie może zwiększać udział szlaku prowadzącego do toksycznego metabolitu paracetamolu.[1] Po podaniu imatynibu 400 mg i paracetamolu 1000 mg tego zjawiska nie obserwowano in vivo, a większych dawek obu leków nie badano.[3] Dodatkowo oba leki mogą uszkadzać wątrobę, ponieważ hepatotoksyczność należy do działań niepożądanych imatynibu.[1]
Metabolizm i transportery
Monitorować
- aktywność aminotransferaz (ALT, AST)
- stężenie bilirubiny
- objawy uszkodzenia wątroby (żółtaczka, ciemny mocz, ból w prawym podżebrzu, nudności)
Kiedy ocena się zmienia
| dawka ≤ 400 mg na dobęimatynib | ryzyko maleje | Przy imatynibie 400 mg i paracetamolu w dawce 1000 mg nie obserwowano in vivo zahamowania glukuronidacji paracetamolu, więc doraźne stosowanie typowych dawek paracetamolu niesie małe ryzyko. |
| Powyżej 1000 mg jednorazowo lub regularne codzienne stosowaniedawka · paracetamol | inne zalecenie | Większych dawek paracetamolu z imatynibem nie badano, dlatego przy dużych dawkach lub regularnym przyjmowaniu należy zachować ostrożność i rozważyć kontrolę enzymów wątrobowych. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Imatinib Teva 100 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/imatinib-teva-100121611/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Imatinib Accord 100 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 09.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/imatinib-accord-100310737/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Glivec 100 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/glivec-100080415/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Imatinib Teva. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 10.10.2026]. Dostępne na: opieka.farm/leki/imatinib-teva-100121611/
- U.S. Food and Drug Administration. For Healthcare Professionals: FDA’s Examples of Drugs that Interact with CYP Enzymes and Transporter Systems. [dostęp 10.10.2026]. Dostępne na: fda.gov
Niekorzystna interakcjaParacetamol+ BusulfanW okresie leczenia dużymi dawkami busulfanu należy unikać regularnego podawania paracetamolu, a każde jego użycie uzgodnić z zespołem prowadzącym leczenie.Nie przyjmuj paracetamolu ani leków złożonych z paracetamolem w trakcie leczenia busulfanem bez zgody lekarza prowadzącego leczenie onkologiczne.opóźniony (dni)teoretyczne
Niekorzystna interakcja
Nie przyjmuj paracetamolu ani leków złożonych z paracetamolem w trakcie leczenia busulfanem bez zgody lekarza prowadzącego leczenie onkologiczne.
Paracetamol może spowolnić usuwanie busulfanu z organizmu. Wtedy busulfanu zostaje w organizmie więcej i łatwiej o jego działania niepożądane, zwłaszcza uszkodzenie wątroby i spadek liczby krwinek. Ma to największe znaczenie przy dużych dawkach busulfanu podawanych przed przeszczepieniem szpiku.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- zażółcenie skóry lub białek oczu
- ból lub uczucie pełności pod prawym łukiem żebrowym
- szybki przyrost masy ciała, powiększanie się brzucha lub obrzęki
- gorączka, dreszcze lub częste infekcje
- siniaki, krwawienie z nosa lub dziąseł
- nasilająca się duszność lub suchy kaszel
- ChPL
- ostrożność
- Mechanizm
- PK – metabolizm
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- teoretyczne
Postępowanie
W okresie leczenia dużymi dawkami busulfanu należy unikać regularnego podawania paracetamolu, a każde jego użycie uzgodnić z zespołem prowadzącym leczenie. Paracetamol może zmniejszyć klirens busulfanu[1]. Jeżeli podanie paracetamolu jest konieczne, należy stosować najmniejszą skuteczną dawkę przez możliwie krótki czas oraz monitorować czynność wątroby, morfologię krwi i – gdy jest dostępne – stężenie busulfanu w osoczu. Wybór innego leku przeciwbólowego lub przeciwgorączkowego wymaga oceny onkologa ze względu na mielosupresję i małopłytkowość.
Skutek kliniczny
Wolniejsza eliminacja busulfanu może prowadzić do zwiększenia jego stężenia w osoczu i nasilenia działań toksycznych, w tym zespołu zamknięcia żył wątrobowych, mielosupresji i toksyczności płucnej. Znaczenie kliniczne jest największe przy dużych dawkach busulfanu stosowanych w kondycjonowaniu przed przeszczepieniem komórek krwiotwórczych, gdzie lek ma wąski indeks terapeutyczny.
Mechanizm
Busulfan jest unieczynniany głównie przez sprzęganie z glutationem. Paracetamol może zmniejszać stężenie glutationu we krwi i tkankach, a przez to zmniejszać klirens busulfanu[1]. Zubożenie zasobów glutationu w wątrobie jest też wspólnym ogniwem toksyczności wątrobowej obu leków.
Monitorować
- stężenie busulfanu w osoczu (jeśli dostępne)
- AlAT, AspAT, bilirubina
- masa ciała, obwód brzucha, obrzęki (objawy zespołu zamknięcia żył wątrobowych)
- morfologia krwi z rozmazem i płytkami
Kiedy ocena się zmienia
| Duże dawki (kondycjonowanie przed przeszczepieniem komórek krwiotwórczych)dawka · busulfan | ryzyko rośnie | Przy dużych dawkach busulfanu zmniejszenie jego klirensu ma największe znaczenie kliniczne ze względu na wąski indeks terapeutyczny i ryzyko zespołu zamknięcia żył wątrobowych. W tym okresie należy unikać paracetamolu albo stosować go wyłącznie po uzgodnieniu z zespołem transplantacyjnym. |
| Pojedyncze, doraźne dawkiczas leczenia · paracetamol | ryzyko maleje | Pojedyncze dawki paracetamolu w mniejszym stopniu zubożają zasoby glutationu niż stosowanie regularne, jednak przy dużych dawkach busulfanu również wymagają uzgodnienia z lekarzem prowadzącym. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Myleran 2 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/myleran-100045175/
Niekorzystna interakcjaParacetamol+ ZydowudynaParacetamol można stosować razem z zydowudyną tylko po konsultacji z lekarzem.Jeśli potrzebujesz paracetamolu dłużej niż kilka dni, porozmawiaj najpierw z lekarzem prowadzącym leczenie HIV, który może zlecić badanie krwi.opóźniony (dni)opisy przypadków
Niekorzystna interakcja
Jeśli potrzebujesz paracetamolu dłużej niż kilka dni, porozmawiaj najpierw z lekarzem prowadzącym leczenie HIV, który może zlecić badanie krwi.
Paracetamol przyjmowany razem z zydowudyną może zwiększać ryzyko spadku liczby białych krwinek, które chronią przed zakażeniami. Ryzyko dotyczy głównie przyjmowania paracetamolu codziennie przez dłuższy czas. Pojedyncze tabletki przy bólu czy gorączce są zwykle bezpieczne.
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawią się
- gorączka lub dreszcze
- ból gardła
- owrzodzenia w jamie ustnej
- częste lub nawracające infekcje
- nasilone zmęczenie i bladość skóry
- ChPL
- ostrożność
- Mechanizm
- PD – sumowanie, PK – metabolizm
- Początek
- opóźniony (dni)
- Dowody
- opisy przypadków
Postępowanie
Paracetamol można stosować razem z zydowudyną tylko po konsultacji z lekarzem.[1] Przy krótkim, doraźnym stosowaniu ryzyko jest niewielkie. Przy regularnym przyjmowaniu przez wiele dni należy kontrolować morfologię krwi z rozmazem i używać najmniejszej skutecznej dawki przez możliwie krótki czas.
Skutek kliniczny
Połączenie może powodować neutropenię.[2] Ryzyko uszkodzenia szpiku kostnego jest większe niż przy samej zydowudynie, a dotyczy głównie regularnego, wielodniowego przyjmowania paracetamolu.[1] Neutropenia zwiększa podatność na ciężkie zakażenia, co u osoby z zakażeniem HIV ma szczególne znaczenie.
Mechanizm
Mechanizm nie jest jednoznacznie ustalony. Zydowudyna sama działa mielotoksycznie, a jednoczesne stosowanie paracetamolu zwiększa ryzyko uszkodzenia szpiku kostnego, szczególnie neutropenii.[1] Oba leki są w dużej mierze sprzęgane z kwasem glukuronowym w wątrobie, dlatego rozważa się też współzawodnictwo o ten szlak przemian, choć wpływ paracetamolu na stężenie zydowudyny nie został jednoznacznie potwierdzony.
Monitorować
- morfologia krwi z rozmazem – bezwzględna liczba granulocytów obojętnochłonnych
- stężenie hemoglobiny
- objawy zakażenia (gorączka, ból gardła, owrzodzenia jamy ustnej)
Kiedy ocena się zmienia
| Doraźnie, pojedyncze dawki przez 1–2 dniczas leczenia · paracetamol | ryzyko maleje | Krótkotrwałe, doraźne stosowanie paracetamolu w zwykłych dawkach wiąże się z małym ryzykiem neutropenii i nie wymaga kontroli morfologii, wystarczy poinformować pacjenta o objawach. |
| Regularne codzienne stosowanie przez kilka dni lub dłużejczas leczenia · pacjent | inne zalecenie | Przy regularnym stosowaniu paracetamolu u pacjenta leczonego zydowudyną potrzebna jest konsultacja lekarska i kontrola morfologii z rozmazem. |
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Paracetamol Biofarm 1000 mg, tabletki powlekane. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/paracetamol-biofarm-100282722/
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Paracetamol Aflofarm 120 mg/5 ml, zawiesina doustna. Rejestr Produktów Leczniczych. [dostęp 08.10.2026]. Dostępne na: https://opieka.farm/leki/paracetamol-aflofarm-100124845/
Oznaczenia na tej stronie
- Połączenie przeciwwskazaneNie łączyć
- Niekorzystna interakcjaUnikać albo zmienić sposób stosowania
- Interakcja o niejasnym znaczeniuPoinformować pacjenta o możliwych objawach
- Interakcja nieistotna klinicznieMożna łączyć
- Korzystna interakcjaPołączenie celowe
Klasyfikacja ryzyka według podręcznika „Istotne interakcje leków. Praktyczny przewodnik”, wyd. II.